Vô xứ Nghệ

Những “mảnh ghép” mới của văn hóa Đông Sơn trên đất Nghệ An

Phước Anh • 18/06/2026 10:41

Việc Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh vừa tổ chức thẩm định bộ hiện vật Đông Sơn được thu hồi trên địa bàn xã Tân Phú đang thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn. 125 hiện vật thuộc nhiều loại hình khác nhau không chỉ bổ sung thêm tư liệu cho công tác nghiên cứu khảo cổ học địa phương mà còn góp thêm những “mảnh ghép” mới vào “bức tranh” văn hóa Đông Sơn trên đất Nghệ An - vùng đất từ lâu được xem là một trong những trung tâm quan trọng của cư dân Việt cổ ở lưu vực sông Lam.

Thực hiện: Phước Anh • 18/06/2026

Việc Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh vừa tổ chức thẩm định bộ hiện vật Đông Sơn được thu hồi trên địa bàn xã Tân Phú đang thu hút sự quan tâm của giới chuyên môn. 125 hiện vật thuộc nhiều loại hình khác nhau không chỉ bổ sung thêm tư liệu cho công tác nghiên cứu khảo cổ học địa phương mà còn góp thêm những “mảnh ghép” mới vào “bức tranh” văn hóa Đông Sơn trên đất Nghệ An - vùng đất từ lâu được xem là một trong những trung tâm quan trọng của cư dân Việt cổ ở lưu vực sông Lam.

Thêm những chứng tích từ lòng đất

Trung tuần tháng 6, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh tổ chức Hội đồng Khoa học thẩm định hiện vật thu hồi tại xã Tân Phú với sự tham gia của nhiều chuyên gia trong lĩnh vực khảo cổ học, bảo tàng học và di sản văn hóa. Qua thẩm định, các hiện vật được xác định thuộc văn hóa Đông Sơn, niên đại cách ngày nay khoảng 2.000 - 2.500 năm. Đây là kết quả của quá trình tiếp nhận, kiểm kê và nghiên cứu số hiện vật do công dân giao nộp đầu năm 2026.

Bộ sưu tập gồm nhiều loại hình hiện vật quen thuộc của văn hóa Đông Sơn như thố đồng, bát bồng, nồi đồng, rìu chiến, dao găm, lao, mác, mũi tên, vòng tay, vòng chân, dọi xe chỉ cùng nhiều hiện vật gốm và đồng khác. Nhìn vào cơ cấu hiện vật, có thể thấy đây là một tập hợp khá phong phú, phản ánh nhiều mặt của đời sống cư dân cổ.

Những chiếc rìu đồng, dao... gợi nhắc đến kỹ thuật luyện kim phát triển và khả năng chế tác vũ khí của người Đông Sơn. Những vòng tay, vòng chân cho thấy nhu cầu làm đẹp đã xuất hiện từ rất sớm. Dọi xe chỉ, nồi, bình, bát bồng hay chân đèn mở ra những hình dung về sinh hoạt thường ngày, về nghề dệt, nghề thủ công và các tập quán văn hóa đã từng tồn tại trên vùng đất này cách đây hơn hai thiên niên kỷ.

Bà Đặng Huyền Trang - quyền Trưởng phòng Sưu tầm, Kiểm kê, Bảo quản, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh cho biết, trong số các hiện vật được thẩm định, chiếc thố đồng thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Dù đã bị hư hại một phần do thời gian và tác động của môi trường, song hiện vật vẫn cho thấy kỹ thuật chế tác khá tinh xảo. Phần thân cao, dáng cân đối, chân đế mở rộng, các chi tiết tạo hình trên miệng và thân thố vẫn còn nhận diện được. Đặc biệt, mô-típ trang trí hình ốc gắn trên hiện vật gợi ra thế giới biểu tượng quen thuộc của nghệ thuật Đông Sơn. Trong kỹ - mỹ thuật thời kỳ này, những đường xoắn ốc xuất hiện khá phổ biến trên trống đồng, đồ dùng nghi lễ và nhiều hiện vật khác. Đó không đơn thuần là yếu tố trang trí mà còn phản ánh tư duy thẩm mỹ, quan niệm về vũ trụ và khả năng sáng tạo của cư dân Việt cổ.

Nếu những chiếc rìu, dao găm cho thấy sức mạnh của kỹ nghệ luyện kim thì chiếc thố đồng lại giúp hình dung rõ hơn về trình độ tạo tác nghệ thuật của người thợ Đông Sơn. Trên cùng một hiện vật, công năng sử dụng và giá trị thẩm mỹ được kết hợp hài hòa. Từ những vật dụng phục vụ đời sống thường ngày, người xưa đã gửi gắm vào đó cảm quan về cái đẹp, tạo nên những sản phẩm vừa bền chắc, vừa giàu tính nghệ thuật.

Theo bà Đặng Huyền Trang, việc thẩm định hiện vật là bước quan trọng để hoàn thiện hồ sơ khoa học, xác định giá trị lịch sử - văn hóa của từng hiện vật; đồng thời làm cơ sở cho công tác bảo quản và phát huy giá trị hiện vật trong thời gian tới. Sau khi được nghiên cứu, lập hồ sơ đầy đủ, các hiện vật sẽ góp phần bổ sung thêm nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu và trưng bày về văn hóa Đông Sơn ở Nghệ An.

PGS.TS Phạm Quốc Quân - thành viên Hội đồng Di sản Quốc gia đánh giá “đây là bộ hiện vật vô cùng giá trị và quý hiếm”, mang ý nghĩa đặc biệt đối với nghiên cứu lịch sử - khảo cổ học địa phương. Sâu xa hơn, bộ hiện vật này nối dài chuỗi những phát hiện khảo cổ học đã và đang góp phần làm sáng rõ diện mạo của văn hóa Đông Sơn trên đất Nghệ An.

Dấu ấn văn hóa Đông Sơn ở Nghệ An

Hiện nay, Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh đang lưu giữ và bảo quản hơn 1.300 hiện vật văn hóa Đông Sơn. Phần lớn trong số đó được phát hiện qua các đợt điều tra, khai quật khảo cổ học tại Di chỉ Làng Vạc và một số địa điểm khác trên địa bàn tỉnh. Con số hiện vật ấy cho thấy Nghệ An là một trong những địa phương sở hữu hệ thống hiện vật Đông Sơn phong phú của khu vực Bắc Trung Bộ.

Nhắc đến văn hóa Đông Sơn ở Nghệ An, giới nghiên cứu luôn dành vị trí đặc biệt cho Di chỉ khảo cổ học Làng Vạc. Hành trình khám phá di chỉ này bắt đầu từ năm 1972, khi người dân địa phương phát hiện những hiện vật đồng cổ trong quá trình sản xuất. Phát hiện ban đầu nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới khảo cổ học. Năm 1973, cuộc khai quật đầu tiên được tiến hành, mở ra một trong những trang khảo cổ học quan trọng nhất của Nghệ An. Trong các năm 1981, 1990 và 1999, các nhà khảo cổ học Việt Nam và Nhật Bản tiếp tục các đợt khai quật và có nhiều phát hiện mới, trong đó có nhiều mộ táng cùng với nhiều loại đồ đồng đẹp, đồ thủy tinh, hạt mã não trang sức…

Giá trị của Làng Vạc không dừng lại ở quy mô hiện vật. Điều làm nên vị thế đặc biệt của di chỉ này nằm ở chỗ những phát hiện khảo cổ học tại đây đã góp phần điều chỉnh nhận thức về không gian tồn tại của văn hóa Đông Sơn. Trong một thời gian dài, khi nhắc đến Đông Sơn, giới nghiên cứu thường tập trung vào lưu vực sông Hồng và sông Mã. Sự xuất hiện của Làng Vạc với hệ thống di vật, di tích phong phú đã cung cấp thêm những bằng chứng quan trọng cho thấy lưu vực sông Lam cũng là một trung tâm phát triển mạnh mẽ của cư dân Đông Sơn.

PGS.TS Nguyễn Giang Hải - nguyên Viện trưởng Viện Khảo cổ học khẳng định: “Di tích Làng Vạc quý và hiếm không chỉ vì đã cung cấp cho kho tàng di sản vật thể ở ta một loạt những trống đồng và các đồ nghệ thuật trang sức độc đáo, mang đầy tính thẩm mỹ cao. Mà Làng Vạc còn là nơi giúp các nhà khoa học phác thảo được bức tranh lịch sử đương thời, điều đó vô cùng ý nghĩa đối với lịch sử đất nước ta và lịch sử dân tộc Việt… Như một mốc son chói lọi, văn minh Làng Vạc và con người Làng Vạc đã đóng góp một phần không nhỏ vào sự hình thành dân tộc Việt từ buổi đầu, cách đây 2.000 năm!”

Từ các hiện vật được khai quật, hình ảnh một cộng đồng cư dân phát triển hiện lên khá rõ nét. Họ làm nông nghiệp, biết luyện kim ở trình độ cao, sử dụng thành thạo công cụ sản xuất và vũ khí bằng đồng, đồng thời sở hữu đời sống tinh thần phong phú với những sản phẩm nghệ thuật đạt giá trị thẩm mỹ đáng chú ý. Những hoa văn trên trống đồng, đồ trang sức hay các hiện vật nghi lễ cho thấy trình độ sáng tạo và khả năng biểu đạt bằng ngôn ngữ tạo hình của cư dân Đông Sơn đã đạt tới độ tinh xảo hiếm thấy trong khu vực cùng thời.

Mỗi phát hiện mới về văn hóa Đông Sơn ở Nghệ An, trong đó có bộ hiện vật vừa được thẩm định tại xã Tân Phú, đều góp thêm dữ liệu để hoàn chỉnh bức tranh lịch sử đã được các thế hệ nhà khảo cổ học kiên trì ghép nối suốt nhiều thập niên qua. Từ những mảnh đồng, mảnh gốm tưởng như lặng im dưới lòng đất, một phần lịch sử của vùng đất Nghệ An tiếp tục được hé mở. Đó cũng là lý do các hiện vật được tiếp nhận hôm nay không chỉ mang ý nghĩa của một cuộc sưu tầm hay bổ sung hiện vật cho bảo tàng, mà còn là sự tiếp nối của hành trình khám phá những tầng sâu văn hóa đã làm nên diện mạo của vùng đất xứ Nghệ từ hàng nghìn năm trước.

Những năm gần đây, giá trị của hệ thống hiện vật Đông Sơn ở Nghệ An tiếp tục được khẳng định. Bộ sưu tập trống đồng Làng Vạc vừa được công nhận là Bảo vật Quốc gia (theo Quyết định số 236/QĐ-TTg ngày 03/02/2026 của Thủ tướng Chính phủ) là minh chứng rõ nét. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị của một nhóm hiện vật cụ thể và cũng là sự ghi nhận đối với cả một không gian văn hóa đã từng tồn tại và phát triển rực rỡ trên vùng đất xứ Nghệ.

Di sản khảo cổ học luôn đòi hỏi sự kiên nhẫn của người nghiên cứu và trách nhiệm của cộng đồng trong công tác bảo vệ. Những hiện vật Đông Sơn được lưu giữ hôm nay không chỉ thuộc về quá khứ. Chúng còn là nguồn tư liệu quý giá để các thế hệ hiện tại và tương lai hiểu hơn về cội nguồn văn hóa dân tộc. Dòng chảy Đông Sơn trên đất Nghệ An vẫn đang tiếp tục được bồi đắp bằng những phát hiện mới, góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa của vùng đất này.