Nơi những mạch nguồn văn hóa được vun bồi
Không phụ cấp, không thù lao, vậy nhưng nhiều câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh vẫn có sức lan tỏa lớn trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc. Bằng sự tự nguyện và tâm huyết của những người yêu văn hóa, các câu lạc bộ đã và đang triển khai những cách làm sáng tạo để cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ được biết, được hiểu và trực tiếp thực hành những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Thanh Quỳnh / Trình bày: Hồng Toại • 30/9/2026
*****
Không phụ cấp, không thù lao, vậy nhưng nhiều câu lạc bộ trên địa bàn tỉnh vẫn có sức lan tỏa lớn trong việc gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa dân tộc. Bằng sự tự nguyện và tâm huyết của những người yêu văn hóa, các câu lạc bộ đã và đang triển khai những cách làm sáng tạo để cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ được biết, được hiểu và trực tiếp thực hành những giá trị văn hóa của dân tộc mình.
Nếu ai đã từng về mảnh đất Nà Đười, xã Mậu Đức (cũ), nay là bản Mậu Đức, xã Mậu Thạch, hẳn sẽ không khỏi ấn tượng với những lớp truyền dạy đánh cồng chiêng, khắc luống hay những buổi giao lưu văn hóa của đồng bào Thái. Trong không gian ấy, tiếng cồng, chiêng, khắc luống hòa cùng những làn điệu dân ca như lăm, khắp đã đưa những giá trị văn hóa truyền thống đến gần hơn với người nghe, đặc biệt là các bạn trẻ. Và người dành nhiều tâm huyết phía sau những lớp học, buổi giao lưu ấy là chàng trai sinh năm 2003 Lương Quang Huy - Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Giữ gìn và Bảo tồn văn hóa Thái bản Mậu Đức”.
Trên con đường dẫn về bản, Lương Quang Huy chia sẻ, bản Mậu Đức hiện có 487 hộ, trong đó, hơn 90% là đồng bào dân tộc Thái. Sinh ra và lớn lên giữa cộng đồng mang đậm bản sắc văn hóa của dân tộc mình, đặc biệt, bà nội và ông ngoại Huy đều là những người yêu thích, say mê các làn điệu dân ca dân tộc Thái nên ngay từ nhỏ, tình yêu với văn hóa dân tộc đã dần được bồi đắp trong Huy.
Nhưng khi trưởng thành, nhất là trong quãng thời gian làm Bí thư Chi đoàn bản, Huy bắt đầu nhận thấy một điều khiến mình trăn trở. Đó là những giá trị văn hóa từng hiện diện tự nhiên trong đời sống bản làng đang dần trở nên xa lạ với một bộ phận người trẻ. Nhiều làn điệu dân ca, nhiều nhạc cụ truyền thống không còn được lớp trẻ sử dụng, tìm hiểu như trước.
Trong khi đó, ở bản vẫn có những người lớn tuổi am hiểu phong tục, tập quán, biết hát dân ca, chơi nhạc cụ và nắm giữ nhiều vốn văn hóa của cộng đồng. Họ có mong muốn truyền lại cho thế hệ sau, nhưng việc tổ chức để những vốn quý ấy được trao truyền một cách thường xuyên không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Từ trăn trở ấy, chàng trai người Thái đã đề xuất với Chi bộ bản và Trưởng bản về việc thành lập một Câu lạc bộ Văn hóa Thái. Câu lạc bộ tập hợp những người cùng tâm huyết, những người am hiểu phong tục, tập quán, biết chơi nhạc cụ dân tộc và có vốn hiểu biết về văn hóa Thái cùng tham gia truyền dạy cho lớp trẻ. Ý tưởng của Huy nhận được sự ủng hộ của bản và UBND xã. Tháng 3/2024, câu lạc bộ được thành lập. Ban đầu, câu lạc bộ mang tên “Hặc Pèng hít Khòong tày”, theo tiếng Thái có nghĩa là “những người yêu văn hóa Thái”. Được bà con tin tưởng, Huy đảm nhận vai trò Chủ nhiệm câu lạc bộ.
Sau này, để phù hợp với hoạt động và định hướng, câu lạc bộ đổi tên và nhận quyết định mới với tên gọi Câu lạc bộ “Giữ gìn và Bảo tồn văn hóa Thái bản Mậu Đức”.
Đến nay, câu lạc bộ có 38 thành viên. Từ khi thành lập, câu lạc bộ đã mở các lớp truyền dạy để học sinh trên địa bàn xã có cơ hội tìm hiểu những nét văn hóa cơ bản của dân tộc mình, từ phong tục, tập quán đến các hình thức sinh hoạt văn hóa dân gian. Không chỉ tổ chức các hoạt động tại địa phương, dưới sự kết nối của Huy, câu lạc bộ đã tham gia giao lưu văn hóa Thái tại các tỉnh Lào Cai, Sơn La, Lai Châu và Thành phố Hà Nội.
Điều đáng nói, để có được những chuyến đi và buổi giao lưu ấy, Huy cùng các thành viên đều sẵn sàng tự túc kinh phí. Các lớp truyền dạy tại địa phương cũng được tổ chức hoàn toàn miễn phí. Dù công việc này không mang lại phụ cấp hay một khoản thu nhập nào nhưng Huy cùng các thành viên câu lạc bộ tự nguyện dành thời gian, công sức để duy trì các hoạt động đó để nhen lên tình yêu bản sắc văn hóa dân tộc trong lòng các bạn trẻ.
Nhìn rộng ra trên địa bàn tỉnh, ngày càng có nhiều bạn trẻ chủ động tìm về với văn hóa dân tộc và lựa chọn những cách làm riêng để gìn giữ, phát huy những giá trị ấy. Như Lữ Thành Đức - Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ, Bí thư Đoàn xã Hùng Chân đã nhiều năm tâm huyết duy trì Câu lạc bộ “Bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Thái”, tổ chức các lớp truyền dạy chữ Thái, dân ca và những nét văn hóa truyền thống cho thanh thiếu nhi. Hay Sầm Ngọc Sướng (bản Ham, xã Mường Ham) đã xây dựng mô hình du lịch cộng đồng tại quê nhà, kết nối với đội, nhóm, câu lạc bộ tại địa phương cùng làm du lịch nhằm mang những nét văn hóa truyền thống lan tỏa tới du khách. Hoặc tại xã Mường Xén, nhiều bạn trẻ là thành viên chủ chốt của Câu lạc bộ khèn Mông. Đó chính là “những sợi chỉ đỏ” đang tìm cách để văn hóa dân tộc tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.
Tại Trường Tiểu học Trường Vinh 1, nhiều năm qua, Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh đã trở thành nơi nhiều thế hệ học sinh được làm quen, học hát và thực hành những làn điệu dân ca của quê hương. Câu lạc bộ do thầy Biện Ngọc Khánh - Tổng phụ trách Đội làm chủ nhiệm. Thầy cho biết, mình bắt đầu kết nối và thành lập câu lạc bộ từ năm 2014, thời điểm Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Những ngày đầu, việc duy trì một câu lạc bộ dân ca trong trường học không phải chuyện dễ dàng. Bởi không phải học sinh nào cũng yêu thích dân ca, việc thuyết phục phụ huynh và học sinh dành thời gian cho những câu hát truyền thống khiến thầy phải bỏ ra nhiều tâm huyết. Cùng với đó, thầy tự tìm kiếm tài liệu, học hỏi các nghệ nhân, đồng thời, biên soạn những lời ca mới phù hợp với lứa tuổi để các em dễ hát, dễ nhớ và thấy gần gũi với đời sống. Qua những lời ca về tình nghĩa, sự thủy chung, lòng hiếu thảo, tình làng nghĩa xóm, những giá trị văn hóa được đưa đến với học sinh một cách gần gũi, tự nhiên hơn.
Nhờ sự tâm huyết của thầy Khánh, hơn 1 thập kỷ qua, câu lạc bộ vẫn được duy trì hiệu quả với khoảng 25 - 35 học sinh tham gia mỗi năm. Nhiều thế hệ học sinh đã có cơ hội làm quen, luyện tập và trưởng thành cùng những câu ví, câu giặm từ câu lạc bộ. Đây cũng là môi trường góp phần bồi đắp niềm đam mê, tạo nền tảng để những cái tên như Nguyễn Thị Lê Na, Lê Sỹ Luân, Bạch Khánh Linh, Nguyễn Trà My, Nguyễn Khánh Vy... tiếp tục nỗ lực tại các sân chơi, hội thi dân ca trong trường học và đạt những kết quả đáng ghi nhận.
Đặc biệt, khi lên cấp THPT, Bạch Khánh Linh và Nguyễn Khánh Vy tiếp tục kết nối với nhau, thành lập nhóm “Búp Sen Xanh” tham gia Cuộc thi “Tìm kiếm tài năng Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh” năm 2026 và đoạt giải C chung cuộc. Từ những buổi tập hát ở mái trường tiểu học, câu hát quê hương đã theo các em bước ra những sân khấu lớn, trở thành một phần trong lựa chọn và hoạt động văn hóa trong đời sống của các em.
Còn tại Trường THPT Dân tộc nội trú Nghệ An, Câu lạc bộ “Nghệ thuật dân tộc” nhiều năm qua đã tạo không gian hữu ích để học sinh tìm hiểu và thực hành những nét văn hóa của chính dân tộc mình.
Trong đó, Ban “Sắc phục - Bản sắc dân tộc” với 40 thành viên trong tổng số 230 thành viên của câu lạc bộ được xem là nhân tố then chốt trong việc tìm hiểu về trang phục, phong tục, tập quán và những nét văn hóa đặc trưng của các dân tộc. Các thành viên vừa tự nghiên cứu, vừa trao đổi với nghệ nhân, người am hiểu văn hóa để có thêm kiến thức, sau đó chia sẻ lại cho học sinh trong trường, giúp các em hiểu đúng và thực hành phù hợp.
Anh Trần Đình Huy - Bí thư Đoàn trường THPT Dân tộc nội trú tỉnh, Chủ nhiệm Câu lạc bộ “Nghệ thuật dân tộc” cho biết, thực tế vẫn có một số ít học sinh từng sử dụng trang phục bị cách tân quá mức làm mất đi những đặc trưng vốn có. Chẳng hạn, có học sinh dân tộc Mông sử dụng trang phục Mông của Trung Quốc; một số học sinh dân tộc Thái mặc váy Thái với áo sơ mi trắng. Lại có trường hợp váy bị cắt ngắn, làm thay đổi dáng vẻ vốn có theo chiều hướng không tích cực.
Đối với những biểu hiện đó, thay vì chỉ dừng ở việc nhắc học sinh “mặc đúng”, câu lạc bộ chọn cách đi sâu vào câu hỏi “vì sao phải mặc đúng”. Các em được tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa của trang phục, đồng thời tìm hiểu những yếu tố làm nên sự khác biệt giữa trang phục của các dân tộc.
Bên cạnh đó, câu lạc bộ còn mở rộng sang tìm hiểu, tái hiện các nét văn hóa khác như nghi lễ, phong tục, tập quán. Nhờ đó, việc bảo tồn không còn là giữ nguyên hình thức một cách máy móc, mà là nhận diện được đâu là giá trị cốt lõi để tiếp nối mà không làm mất đi cái riêng của văn hóa dân tộc mình.
Hiện nay, hàng trăm câu lạc bộ, đội, nhóm đang được duy trì ở cơ sở, trường học và trong cộng đồng. Dù không có thù lao hay phụ cấp, nhưng họ đã nỗ lực hết mình để các giá trị truyền thống không chỉ được lưu giữ, mà được trao lại cho thế hệ tiếp theo bằng những việc làm cụ thể, gần gũi.
