Phát huy giá trị Bảo vật Quốc gia bia Ma Nhai

Từ một dấu tích ghi chiến công triều Trần, Văn bia Ma Nhai hôm nay đang được đánh thức như một điểm tựa văn hóa để mở lối cho phát triển du lịch sinh thái cộng đồng bền vững, nơi bảo tồn không đứng ngoài phát triển nhưng cũng không bị đánh đổi bởi khai thác ngắn hạn.

Giá trị độc bản của Bảo vật Quốc gia

Một buổi sáng đầu tháng Năm, khi nắng mới chỉ vừa len qua những triền núi đá vôi ở xã Con Cuông, con đường dẫn vào khu vực Văn bia Ma Nhai đã có người lui tới.

Dưới chân núi Thành Nam, bà Vi Thị Hà lặng lẽ quét những chiếc lá rơi quanh khu vực bia đá như một công việc quen thuộc nhiều năm nay. Mỗi khi có học sinh hay du khách ghé thăm, bà Hà lại trở thành người dẫn chuyện, thuyết minh viên, kể về tấm bia đá cổ như kể một phần ký ức của núi rừng Con Cuông.

Ẩn dưới màu xanh trầm mặc của núi rừng là một di sản vừa được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia theo Quyết định số 236/QĐ-TTg. Văn bia “Ma nhai kỷ công bi văn”, khắc trên vách núi đá tại xã Con Cuông, không chỉ là hiện vật cổ hiếm hoi còn gần như nguyên vẹn sau gần 7 thế kỷ, mà còn được xem như một “cột mốc chủ quyền bằng đá” ở vùng biên viễn phía Tây Đại Việt.

Muốn chạm tới bia đá, người ta phải men theo những bậc cấp nằm nép bên sườn núi. Tấm bia không lớn theo cảm nhận thông thường, nhưng khi đứng trước mặt, sự uy nghi của những hàng chữ Hán khắc sâu vào đá khiến người xem khó tránh cảm giác choáng ngợp. Những nét chữ lớn, đậm, như vẫn còn lưu giữ khí thế của một thời đại từng làm nên hào khí Đông A.

Được khắc vào năm 1335 dưới triều Trần, văn bia ra đời trong một bối cảnh lịch sử đặc biệt. Sau 3 lần đánh thắng quân Nguyên - Mông, Đại Việt bước vào thời kỳ củng cố quốc gia nhưng vùng biên viễn phía Tây vẫn liên tục bị quấy phá. Khi ấy, một số lực lượng được Ai Lao hậu thuẫn nhiều lần xâm phạm vùng đất Nghệ An.

Năm Ất Hợi, niên hiệu Khai Hựu thứ 7 (1335), Thái thượng hoàng Trần Minh Tông thân chinh dẫn quân tiến đánh. Trước uy thế quân đội nhà Trần, đối phương phải rút lui mà không xảy ra giao tranh lớn. Trên đường hồi kinh, dừng chân dưới chân núi Trầm Hương, nay thuộc xã Con Cuông, nhà vua lệnh cho Phát vận sứ, Hoàng giáp Nguyễn Trung Ngạn soạn văn khắc lên núi đá để ghi lại chiến công và khẳng định uy thế quốc gia.

Chỉ với 14 dòng, 155 chữ Hán, bài văn ngắn gọn nhưng hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa. Đó không đơn thuần là ghi chép sự kiện quân sự mà còn thể hiện tư duy trị quốc của triều Trần: Dùng sức mạnh để giữ yên biên cương nhưng không sa vào chiến tranh đẫm máu; lấy uy tín quốc gia làm sức răn đe đối với những thế lực xâm phạm bờ cõi.

Nếu nhìn dưới lăng kính lịch sử, Văn bia Ma Nhai là tư liệu gốc quý hiếm về quá trình bảo vệ biên cương phía Tây Đại Việt thế kỷ XIV. Nhưng giá trị của hiện vật không dừng ở đó.

Đây là bia thời Trần duy nhất còn lại ở Nghệ An. Đặc biệt, khác với phần lớn bia đá được chế tác và đặt trong đình, đền, chùa, Văn bia Ma Nhai được khắc trực tiếp lên vách núi đá vôi, gần như hòa làm một với địa hình tự nhiên. Chính tính chất cố định, không thể di dời ấy càng làm tăng giá trị xác thực và tính độc bản của hiện vật.

Theo các tài liệu nghiên cứu, đây là 1 trong 2 văn bia Ma Nhai cổ nhất Việt Nam hiện còn, đồng thời là bia Ma Nhai cổ nhất khu vực miền Trung.

Sau gần 700 năm chịu tác động của mưa nắng, điều kỳ lạ là những hàng chữ vẫn còn khá rõ nét, phần lớn nguyên trạng nhờ vị trí nằm dưới mái đá tự nhiên che chắn. Không hoa văn trang trí, không cấu trúc cầu kỳ, tấm bia ngắn gọn ấy vẫn đủ sức trở thành một chứng tích đặc biệt về lịch sử giữ yên biên cương và ý thức xác lập chủ quyền của Đại Việt thời Trần.

Mở lối phát triển từ di sản

Nếu quá khứ của Văn bia Ma Nhai được khắc sâu vào núi đá bằng những nét chữ của gần 7 thế kỷ trước, thì hiện tại của di sản này đang được nối dài bằng một tâm thế gìn giữ và đánh thức giá trị.

Những ngày tháng Năm, không khí ở xã Con Cuông trở nên rộn ràng hơn thường lệ trước thời điểm diễn ra Lễ đón nhận Bằng công nhận Bảo vật Quốc gia. Ở chân núi Thành Nam, những hạng mục chỉnh trang nhỏ đang được triển khai: Hệ thống hàng rào bảo vệ được sửa chữa, không gian thờ tự được chăm chút hơn, bảng chỉ dẫn được rà soát lại. Những công việc tưởng chừng giản dị ấy cho thấy sự chuẩn bị không chỉ cho một buổi lễ đón bằng, mà cho hành trình dài hơn của di sản sau khi được định danh ở cấp độ quốc gia.

Ông Trần Anh Tuấn - Chủ tịch UBND xã Con Cuông nhấn mạnh: “Việc Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật Quốc gia là dấu mốc quan trọng để địa phương bước sang một giai đoạn mới trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Theo đó, xã xác định phát triển du lịch phải song hành với gìn giữ giá trị gốc của hiện vật, không đánh đổi bảo tồn lấy khai thác đơn thuần”.

Từ nhận thức ấy, xã Con Cuông đang khẩn trương lập quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500 đối với toàn bộ khu vực Di tích Văn bia Ma Nhai để trình các cấp có thẩm quyền phê duyệt. Theo định hướng, không gian văn hóa quanh di tích sẽ được mở rộng lên khoảng 2 ha, bao gồm cả phần đất phía đối diện nhằm tạo nên một quần thể hài hòa giữa bảo tồn, sinh hoạt văn hóa và trải nghiệm du lịch.

Điểm nhấn của quy hoạch là cụm công trình tâm linh - văn hóa gắn với lịch sử triều Trần, trong đó, trọng tâm là khu tưởng niệm các vua nhà Trần, sân lễ hội và không gian tổ chức các hoạt động văn hóa truyền thống.

Thay vì chỉ dừng lại ở một điểm tham quan đơn lẻ, Văn bia Ma Nhai được định hướng trở thành một không gian văn hóa có chiều sâu, nơi quá khứ và hiện tại có thể đối thoại bằng những câu chuyện lịch sử, ký ức cộng đồng và trải nghiệm bản địa.

Về hạ tầng, địa phương cũng tính toán xây dựng tuyến đường kết nối mới thuận lợi hơn cho du khách, đồng thời, phân định không gian theo hướng rõ ràng: Khu vực lõi ưu tiên bảo tồn di tích gắn với cảnh quan xanh, các hoạt động dịch vụ và điểm dừng chân được bố trí ở khoảng cách phù hợp để giảm áp lực lên hiện vật gốc.

Điều đáng chú ý là xã Con Cuông không lựa chọn cách khai thác di sản theo hướng đại trà hay đánh đổi bảo tồn lấy tăng trưởng ngắn hạn. Để hạn chế tối đa tác động trực tiếp lên Văn bia Ma Nhai, địa phương đang nghiên cứu ứng dụng công nghệ số hóa 3D và thực tế ảo (VR), cho phép du khách quan sát từng nét chữ cổ, nghe thuyết minh lịch sử, tái hiện không gian cuộc thân chinh năm 1335 mà không cần tiếp xúc trực tiếp với bề mặt hiện vật.

Cách tiếp cận này vừa góp phần kéo dài tuổi thọ của bảo vật, vừa cho thấy tư duy phát triển mới: Công nghệ không thay thế di sản mà trở thành công cụ để bảo vệ và lan tỏa giá trị di sản trong đời sống đương đại.

Từ nhiều năm nay, xã Con Cuông được xem là cửa ngõ du lịch sinh thái của miền Tây Nghệ An với những điểm đến quen thuộc như Vườn Quốc gia Pù Mát, thác Khe Kèm, đập Phà Lài hay các bản du lịch cộng đồng của đồng bào Thái.

Tuy nhiên, giữa một vùng đất giàu tài nguyên thiên nhiên, địa phương vẫn thiếu một điểm nhấn đủ sức tạo chiều sâu văn hóa - lịch sử để níu chân du khách lâu hơn. Việc Văn bia Ma Nhai được công nhận Bảo vật Quốc gia vì thế không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh một di sản quý hiếm, mà còn mở ra cơ hội để Con Cuông tái định vị hành trình du lịch của mình theo hướng đa tầng trải nghiệm.

Trong định hướng phát triển ấy, tuyến du lịch tương lai sẽ không dừng lại ở việc khám phá cảnh quan rừng núi hay trải nghiệm sinh thái đơn thuần, mà là hành trình kết nối giữa lịch sử, thiên nhiên và đời sống cộng đồng: Từ dấu tích triều Trần trên vách núi Ma Nhai, tiếp nối với không gian xanh của Pù Mát, thác Khe Kèm rồi hòa vào nhịp sống bản địa ở các bản du lịch cộng đồng của người Thái.

Cùng với đó, câu chuyện phát huy giá trị Văn bia Ma Nhai cũng được đặt trong sinh kế cộng đồng. Những sản phẩm OCOP, dược liệu bản địa, thổ cẩm hay ẩm thực vùng cao được kỳ vọng sẽ trở thành những mắt xích trong chuỗi trải nghiệm quanh di sản, để người dân không chỉ là người gìn giữ ký ức của núi rừng mà còn thực sự hưởng lợi từ chính tài sản văn hóa của quê hương mình.

“

Ngày 12/3/2026, UBND xã Con Cuông ban hành Kế hoạch về Tổ chức Lễ hội Đền Khe Sặt, Đại hội Thể dục và Thể thao xã Con Cuông lần thứ I, năm 2026 và Lễ đón nhận Bảo vật cấp Quốc gia
bia Ma Nhai. Dự kiến các hoạt động sẽ diễn ra từ 22/5. Tại đây, các cấp, ngành sẽ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ công nhận bia Ma Nhai là Bảo vật Quốc gia. Ngoài ra, còn có các hoạt động: Lễ hội Đền Khe Sặt; Thi người đẹp; Hội diễn văn nghệ và thi đấu các môn thể thao quần chúng.