Giáo dục

PGS.TS Phạm Vũ Hồng Sơn - “Ông đồ Nghệ” thời đại 4.0

Lê Xuân - Kỹ thuật: Hồng Toại • 16/11/2025 12:43

Làm thầy chính là một nghề cao quý, một nghề được xã hội kính trọng mà nhiều gia tộc, nhiều dòng họ ở Nghệ An xưa nay trao truyền và ký thác để con cháu mình kế tục. PGS.TS Vũ Hồng Sơn, giảng viên Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh đã kế tục truyền thống tốt đẹp đó của gia đình, trở thành một “ông đồ Nghệ” mẫu mực về phẩm chất đạo đức và tiên phong trong nghiên cứu, ứng dụng các công trình mang tính thực tiễn cao trên thành phố mang tên Bác.

Lê Xuân - Kỹ thuật: Hồng Toại • 16/11/2025

--------------o0o--------------

Làm thầy chính là một nghề cao quý, một nghề được xã hội kính trọng mà nhiều gia tộc, nhiều dòng họ ở Nghệ An xưa nay trao truyền và ký thác để con cháu mình kế tục. PGS.TS Vũ Hồng Sơn - giảng viên Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh đã kế tục truyền thống tốt đẹp đó của gia đình, trở thành một “ông đồ Nghệ” mẫu mực về phẩm chất đạo đức và tiên phong trong nghiên cứu, ứng dụng các công trình mang tính thực tiễn cao trên thành phố mang tên Bác.

Năm 2015, hoàn thành luận án Tiến sĩ, được Trường Đại học Khoa học và Kỹ thuật Quốc gia Đài Loan mời ở lại, tiếp tục phát triển công trình nghiên cứu, Phạm Vũ Hồng Sơn đã rất băn khoăn. Ở lại trường đồng nghĩa anh sẽ có một môi trường nghiên cứu lý tưởng, được tiếp cận với khoa học và công nghệ tiên tiến nhất, thực hiện những hoài bão của tuổi trẻ. Thế nhưng, chính nỗi trăn trở của một thế hệ sinh ra trong độc lập, hòa bình, mang khát vọng được phụng sự Tổ quốc đã khiến anh quyết định “Trở về”, tiếp tục giảng dạy và cống hiến khoa học cho nước nhà. Đến bây giờ, anh vẫn cho đó là quyết định đúng đắn nhất.

Về nước, Phạm Vũ Hồng Sơn là giảng viên Khoa Kỹ thuật xây dựng, Trường Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Vừa giảng dạy, anh vừa phát triển các công trình nghiên cứu trên 4 hướng chính: Áp dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý xây dựng; Công nghệ block chain trong quản lý hợp đồng thông minh; Hỗ trợ ra quyết định trong điều kiện không chắc chắn; Phát triển bền vững, công trình xanh. Các công trình đó không chỉ có ý nghĩa về lý luận mà có tính ứng dụng cao trong thực tiễn.

Phần mềm Manaworker (sử dụng trí tuệ nhân tạo quản lý an toàn xây dựng) của Phạm Vũ Hồng Sơn cùng các cộng sự được ứng dụng trên web và cả apps điện thoại hệ điều hành Android và IOS, kết nối với GPS để giám sát và cảnh báo an toàn cho công nhân làm việc ở công trường thi công. Người công nhân sẽ được kịp thời cảnh báo bằng loa và hệ thống rung khi họ tiếp cận với các khu vực nguy hiểm như hố sâu, khu vực có điện. Trong điều kiện làm việc thiếu ánh sáng hay đường ngập úng, các biển cảnh báo bị gãy đổ do mưa gió, app cảnh báo qua điện thoại đã hỗ trợ, tạo môi trường làm việc an toàn thiết thực cho mỗi công nhân. Bởi vậy, khi ứng dụng phần mềm này, nhiều công trình xây dựng tại Thành phố Hồ Chí Minh đã giảm từ 20 đến 30% tỷ lệ tai nạn lao động trên công trình, đồng thời, giúp các nhà quản lý kiểm soát giờ giấc, thiết bị bảo hộ của công nhân ngay trên app điện thoại.

Trong quá trình nghiên cứu phần mềm Manaworker suốt 2 năm, không ít lần các cộng sự đã chùn lòng, bỏ cuộc. Có những ngày nhóm nghiên cứu làm việc trên 12h/ngày, vẫn loay hoay chưa tìm ra hướng giải quyết. Song với sự quyết tâm và lòng đam mê khoa học, Hồng Sơn đã thuyết phục, tìm tòi các hướng đi từ những tài liệu nước ngoài. Sự học của anh, đúng như bản tính người Nghệ, đã nâng lên thành Đạo học, học bất kỳ khi nào, ở đâu, vượt qua mọi khó khăn để đến với cái đích cuối của con đường. Anh là linh hồn của công trình, dẫn dắt các ý tưởng, kết nối các phần, giúp các nhóm về IT và nhóm xây dựng đồng hành, bổ trợ nhau. Vừa hướng dẫn công nghệ, anh vừa dẫn dắt cộng sự khảo sát trên thực địa, dần đưa công trình vận hành trong thực tế.

Một công trình khác, đọng lại nhiều cảm xúc đối với PGS TS Phạm Vũ Hồng Sơn, đó là “Mô hình Lý thuyết trò chơi để cải thiện hiệu quả đàm phán của việc mua sắm vật liệu xây dựng”, một trong những nghiên cứu đầu tiên của anh về trí tuệ nhân tạo và lý thuyết trò chơi.

Một số lĩnh vực đã bắt đầu thay đổi cách vận hành, và đấu thầu trực tuyến ngày càng được áp dụng rộng rãi. Với nguồn dữ liệu được tổng hợp trong quá khứ và hiện tại, mô hình giúp người chơi phỏng đoán được chiến lược và cách ra giá trong đấu thầu của nhiều đối thủ cùng một lúc, từ đó, giúp họ đưa ra chiến lược giá tối ưu, với tỷ lệ thắng thầu cao.

Công trình này cũng là đề tài tốt nghiệp luận án Tiến sĩ của Phạm Vũ Hồng Sơn. Một đề tài hoàn toàn mới, chưa từng có hệ tham chiếu. Ngành Xây dựng là một ngành có lịch sử lâu đời, song để khai thác các giá trị mới đòi hỏi người thực hiện tập hợp kho dữ liệu lớn và bản lĩnh “thử sai, thử thất bại”. Có những lúc, anh dành ra gần 1 năm trời cho một hướng nghiên cứu nhưng không tìm ra giải pháp. Theo thông lệ, người ta sẽ tiếp tục lối mòn của suy nghĩ, tạo áp lực tìm ra cái mới. Nhưng với Hồng Sơn, anh đã dũng cảm lùi lại, mạnh dạn loại bỏ công sức 1 năm nghiên cứu, để rẽ sang một hướng nghiên cứu khác. Anh cho rằng: “Nghiên cứu khoa học không phải đâm lao, theo lao mà là dám thử sai và sửa sai nên luôn phải có bản lĩnh và tính sáng tạo trong đó”.

Tháng 5/2022, 7 năm sau khi về nước, TS. Phạm Vũ Hồng Sơn được vinh danh là phó giáo sư trẻ nhất Đại học Bách khoa, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Anh đã hoàn thành chương trình huấn luyện giảng dạy bằng tiếng Anh tại Đại học Griffith nước Úc. Tới nay, anh là tác giả của hơn 170 công trình nghiên cứu khoa học được đăng trên các tạp chí uy tín trong nước và quốc tế, đồng thời, sở hữu 3 bản quyền tác giả và 2 bằng sáng chế liên quan đến mô hình trí tuệ nhân tạo trong quản lý xây dựng và công nghệ blockchain trong hợp đồng thông minh và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để tự động hóa quản lý và giám sát hư hỏng hạ tầng giao thông đường bộ.

PGS.TS Phạm Vũ Hồng Sơn được Giám đốc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh trao Bằng khen Giải thưởng Công bố khoa học xuất sắc năm 2023, ghi nhận những đóng góp nổi bật trong nghiên cứu quốc tế, với nhiều công trình đăng tải trên các tạp chí thuộc nhóm Q1 (tốp 25% tạp chí uy tín nhất thế giới trong từng lĩnh vực), trong đó có nhiều bài nằm trong tốp 20 tạp chí hàng đầu của nhóm Q1 trong lĩnh vực xây dựng và trí tuệ nhân tạo. Anh cũng được công nhận là một trong những chuyên gia hàng đầu Việt Nam về tối ưu hóa dựa trên Al, quản lý dự án và xây dựng cơ bản.

Có lẽ bắt đầu từ sự quan sát và tò mò đó mà các ý tưởng mới mẻ về khoa học chợt đến với anh, thúc đẩy sự sáng tạo, đưa lại nhiều công trình có lợi ích kép từ thực tiễn. Chẳng hạn, bắt đầu từ sự quan sát camera hành trình ghi lại toàn bộ những hình ảnh trong quá trình di chuyển, các dữ liệu này được lưu trữ và đẩy về bộ nhớ trung tâm tạo thành kho dữ liệu khổng lồ. Vô tình, lâu nay kho dữ liệu này đang chưa được sử dụng hết công năng của nó. Phân tích và đánh giá các dữ liệu này, Phạm Vũ Hồng Sơn đã đưa ra những đánh giá chính xác, kịp thời nhất về tình trạng sử dụng của hệ thống giao thông, dự báo khu vực đường có nguy cơ xuống cấp, từ đó xây dựng kế hoạch bảo trì mang tính phòng ngừa thay vì bị động xử lý sự cố.

Lợi ích của sáng chế này rất rõ ràng. Người dân được hưởng một môi trường giao thông an toàn hơn, giảm nguy cơ tai nạn do ổ gà gây ra và hạn chế hư hỏng phương tiện. Chính quyền tiết kiệm được nhân lực, thời gian kiểm tra thủ công và chi phí bảo trì, nhờ việc sửa chữa trọng tâm. Trên thế giới, sáng chế này đã được áp dụng ở Jamaica - một quốc đảo nằm ở Biển Caribe và nhận nhiều phản hồi tích cực.

Thế kỷ XXI như một quyển sách kỹ thuật số mà ở đó cứ mỗi ngày trôi qua, con người lại sang một trang mới, với những bước phát triển mới về công nghệ. Bởi vậy, liên tục cập nhật xu hướng công nghệ mới cũng là một thách thức lớn với các nhà khoa học trẻ. Với Hồng Sơn, hiện nay, hướng nghiên cứu chính anh đang tập trung đến chuyển đổi số và phát triển bền vững trong xây dựng ở Việt Nam. Anh cũng được Trường Đại học Bách Khoa, Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh tin tưởng, phân công làm chủ trì ngành Quản lý xây dựng trình độ Tiến sĩ, cũng như Trưởng nhóm nghiên cứu “AI và Ứng dụng kỹ thuật số trong môi trường xây dựng”, tập trung vào:

Có lẽ, giao hòa giữa 2 vùng văn hóa với sự khảng khái, thủy chung của người Nghệ Tĩnh, sự trọng nghĩa, trọng tình của người Nam Bộ nên ở vị PGS trẻ tuổi này, thành tựu về nghiên cứu khoa học không phải là tất cả. Điều quan trọng hơn, anh hướng tới, đó là quá trình tiếp lửa, truyền đam mê cho thế hệ kế tiếp, để họ bước lên những nấc thang tri thức mới mẻ, đầy nhiệt huyết và đam mê. Anh cho rằng, đó mới là hạnh phúc đích thực của mình.

10 năm gắn bó với bục giảng, nhưng những bài giảng của PGS.TS Phạm Vũ Hồng Sơn luôn mới mẻ, có sức hút đối với sinh viên. Nhiều em đã học xong chương trình, song vẫn quay lại, để nghe, để học. Bởi mỗi bài giảng của vị PGS trẻ tuổi này không bao giờ lặp lại. Luôn cập nhật những kiến thức chuyên ngành mới nhất trên thế giới, luôn là những câu chuyện truyền cảm hứng được gợi mở trong phong cách giảng dung dị, gần gũi.

Không chỉ hướng dẫn cho các sinh viên trong nước, Phạm Vũ Hồng Sơn còn trực tiếp giảng dạy và hướng dẫn cho các học viên nước ngoài đến từ các nước trong và ngoài khu vực như Indonesia, Philippin, Myanmar, Jamaica, Ghana … Bất kỳ khi nào, có khi là gặp gỡ ngay trên giảng đường, có khi qua email, có khi thức đến cạn đêm, anh luôn đồng hành cùng các em trong các đề tài nghiên cứu.

Hai tập giáo trình “Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong xây dựng” (Phần 1, Phần 2) của Phạm Vũ Hồng Sơn là một trong những tập giáo trình bán chạy nhất trong 20 năm qua của Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Là một trong những giảng viên đầu tiên giảng dạy, nghiên cứu về ứng dụng trí tuệ Al trong xây dựng, anh đã đúc kết những kinh nghiệm kết hợp giữa thuật toán tối ưu và trí tuệ nhân tạo, tổng hợp thành những ứng dụng mới, phù hợp cho từng giai đoạn. Cuốn sách đã gỡ cái khó của các sinh viên xây dựng trong áp dụng các thuật toán tối ưu để giải quyết các vấn đề kỹ thuật phức tạp. Để hoàn thành 2 tập giáo trình dày dặn (Phần 1: 700 trang; Phần 2: 500 trang và 500 trang ứng dụng thực tiễn được quét mã QR), Hồng Sơn đã làm việc liên tục từ năm 2019 và tới năm 2025 mới hoàn thành. Ngoài công việc giảng dạy, hướng dẫn nghiên cứu, buổi tối, anh ngủ rất ít, tập trung thời gian hoàn thiện giáo trình, làm tài liệu cho sinh viên và những người nghiên cứu chuyên sâu.

Phạm Vũ Hồng Sơn sinh ra trong một gia đình giàu truyền thống Nho học ở Đô Lương (Nghệ An). Ông nội anh, cụ Phạm Công Thường, là một đảng viên tiêu biểu trong phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh, hoạt động cùng thời với Nguyễn Thị Hồng Thái, Nguyễn Sĩ Doãn, Nguyễn Hữu Ngoạn… Ông từng bị bắt giam ở Nhà lao Vinh, khi ra tù, ông mở công ty khai thác mỏ phốt phát ở Tràng Sơn (Đô Lương), cung ứng tiền cho các tổ chức cách mạng bí mật ở địa phương. Là trí thức Tây học, cụ Phạm Công Thường được đào tạo ở Trường Giao thông công chánh - Hà Nội, đã từng phụ trách kênh đào thủy lợi Bara Đô Lương, thầu khoán tuyến đường 7 và nhiều công trình quan trọng khác đầu thế kỷ XX.

Bố Phạm Vũ Hồng Sơn, ông Phạm Hồng Tế thuở nhỏ cũng nổi tiếng là người thông minh. Ông là giảng viên Trường Sĩ quan công binh, với đam mê khoa học, ông ôm ấp nhiều dự định trên con đường trao truyền và khám phá tri thức. Nhưng ngày đó, khi ông được trường cử đi học tại Học viện Chính trị, thì ông lại… từ chối. Phần vì Hồng Minh (chị gái Hồng Sơn) mới 2 tuổi, Hồng Sơn mới 1 tuổi, gia đình sống trong căn hộ nhỏ 9m². Thương vợ con, ông chuyển công tác sang lĩnh vực khác, để dở dang một hành trình, một khát vọng chưa thành hiện thực…

Bởi vậy, ông Phạm Hồng Tế luôn nhắc nhở con, lớn lên từ quê hương xứ Nghệ, mang trong mình dòng máu và cốt cách của người Nghệ: Hiếu học, khổ học, trọng nghĩa vẹn tình, con hãy giữ được bản lĩnh người xứ Nghệ, vượt qua khó khăn, lấy thực tiễn làm chuẩn mực giá trị cho các công trình nghiên cứu. Ông thầm tự hào, vì con trai, nhà khoa học trẻ tuổi đã viết tiếp những dự định còn ấp ủ của bố một cách hào sảng và xứng đáng, khẳng định tri thức trẻ Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Phạm Vũ Hồng Sơn đã tiếp nối mạch nguồn truyền thống của gia đình và quê hương. Anh đã và đang đặt những bước chân vững chắc trên con đường nghiên cứu khoa học và giảng dạy, khẳng định và lan tỏa ngọn lửa của tri thức, niềm đam mê và sự tử tế của người Nghệ trên thành phố mang tên Bác.

Lê Xuân - Kỹ thuật: Hồng Toại