Tàu ngầm lớp Lada và vai trò bệ phóng cho tên lửa Zircon
Tàu ngầm diesel-điện lớp Lada của Nga kết hợp công nghệ tàng hình thủy âm, hệ động lực AIP VNEU và giếng phóng thẳng đứng cho Zircon, được đánh giá là nền tảng chủ lực của hạm đội tàu ngầm phi hạt nhân.
Tàu ngầm diesel-điện lớp Lada (Đồ án 677, phiên bản xuất khẩu Amur-1650) được phát triển kế tiếp lớp Kilo “hố đen đại dương”, tập trung nâng cao khả năng tàng hình thủy âm, kéo dài thời gian lặn và tích hợp giếng phóng thẳng đứng đa năng có thể mang tên lửa siêu vượt âm Zircon. Sự kết hợp này được các nguồn Nga mô tả như một “cánh tay nối dài” trên biển cho vũ khí tấn công tầm xa.
Tổng quan chương trình tàu ngầm lớp Lada
Tàu ngầm lớp Lada là sản phẩm của Cục thiết kế hàng hải Trung ương Rubin, đơn vị từng thiết kế tàu ngầm lớp Kilo. Do đó, nhiều công nghệ đã được kiểm nghiệm trên Kilo được kế thừa và phát triển thêm trên Lada.
Trao đổi với Rossiyskaya Gazeta, Giám đốc Cục thiết kế hàng hải Trung ương Rubin Igor Vilnit nhấn mạnh tàu ngầm lớp Lada vượt trội so với thế hệ tiền nhiệm về khả năng hoạt động ít phát ồn và “che giấu” tín hiệu bộc lộ dưới nước. Theo ông, khả năng “tàng hình” của lớp tàu này vượt trội hơn nhiều lần so với các thế hệ trước, nhờ thiết kế và các hệ thống giảm phát âm hiện đại.
Công nghệ giảm phát ồn và tàng hình thủy âm
Phát triển từ thiết kế tàu ngầm lớp Kilo, tàu ngầm lớp Lada sử dụng thiết kế thân tàu đơn, kích thước nhỏ gọn, kết hợp hệ thống động lực chính là động cơ nam châm vĩnh cửu đa chế độ. Các thiết bị chính được lắp đặt trên bộ cách ly rung động loại VI nhằm giảm truyền rung ra thân tàu.
Lada được áp dụng lớp phủ chống sóng siêu âm Molniya thế hệ mới trên thân tàu. Cùng với đó là việc sử dụng rộng rãi các hệ thống giảm phát ra âm thanh hiện đại và tối ưu hóa thiết kế thân tàu phục vụ mục tiêu giảm dấu vết thủy âm.
Một thế mạnh khác của tàu ngầm diesel-điện nói chung và lớp Lada nói riêng là khả năng hoạt động ở vùng nước nông ven bờ, nơi có nhiễu thủy âm mạnh do địa hình đáy biển và các dòng hải lưu. Trong môi trường này, việc phát hiện tàu ngầm lớp Lada được đánh giá là rất khó khăn, thậm chí có thể không khả thi trong nhiều tình huống.
Ông Igor Vilnit cho biết trong quá trình vận hành thử nghiệm chiếc tàu ngầm lớp Lada đầu tiên, tính chất ít phát ồn khiến việc phát hiện mục tiêu này qua sonar trở nên phức tạp. Nếu tàu ngầm Đồ án 877 Kilo được gọi là “hố đen đại dương”, thì lớp Lada được ông mô tả là “kẻ vô hình”.
So sánh một số đặc điểm với tàu ngầm lớp Kilo
| Đặc điểm | Tàu ngầm lớp Lada (Đồ án 677) | Tàu ngầm lớp Kilo (Đồ án 877) |
|---|---|---|
| Mức ồn phát ra | Ít phát ồn, được đánh giá vượt trội nhiều lần | Cao hơn, là thế hệ trước |
| Khả năng tàng hình thủy âm | “Kẻ vô hình”, che giấu tín hiệu tốt hơn | “Hố đen đại dương” |
| Thời gian lặn liên tục | Tăng đáng kể, có thể lặn khoảng 2 tuần với VNEU và pin lithium-ion | Ngắn hơn đáng kể (theo thông tin so sánh từ nhà sản xuất) |
| Hệ thống sonar | Sonar mới, phát hiện mục tiêu ở cự ly xa hơn đáng kể | Khả năng phát hiện ở cự ly ngắn hơn |
Hệ thống động lực AIP VNEU và thời gian lặn
Tàu ngầm lớp Lada được trang bị công nghệ động cơ không phụ thuộc không khí ngoài (AIP) do Nga tự phát triển, mang tên VNEU. Hệ thống này khác với các phương án AIP sử dụng pin hydro, mà dùng một loại nhiên liệu diesel tinh chế đặc biệt để vận hành trong môi trường yếm khí dưới nước.
Kết hợp VNEU với các khối pin lithium-ion, tàu ngầm lớp Lada có thể lặn liên tục khoảng 2 tuần trước khi phải nổi lên mặt nước để chạy động cơ diesel tái nạp điện cho hệ thống pin. Theo thông số nhà sản xuất, thời gian lặn liên tục của lớp Lada tăng đáng kể so với tàu ngầm lớp Kilo.
Thời gian lặn dài hơn khiến việc phát hiện và theo dấu tàu ngầm lớp Lada trở nên khó khăn hơn. Trong tác chiến tàu ngầm, khả năng phát hiện trước và tấn công trước là yếu tố sống còn, nên việc kéo dài thời gian hoạt động bí mật dưới nước giúp tăng đáng kể hiệu quả tác chiến.
Hệ thống sonar và khả năng phát hiện sớm
Theo ông Igor Vilnit, công nghệ sonar thủy âm mới đã có những bước phát triển rõ rệt và độ nhạy cao hơn. Tuy nhiên, khi phải tìm kiếm các mục tiêu hoạt động ít phát ồn như tàu ngầm lớp Lada, các hệ thống này cũng phải đối mặt với nhiễu thủy âm lớn, đòi hỏi quá trình lọc tín hiệu tốn nhiều thời gian và phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm kíp vận hành.
Tàu ngầm lớp Lada được trang bị hệ thống sonar hiện đại cùng bộ đối chiếu mẫu tín hiệu thủy âm đa dạng về các loại tàu ngầm và tàu chiến đã được Hải quân Nga tích lũy qua nhiều thập niên. Trong thử nghiệm thực tế, tàu đã chứng minh khả năng phát hiện các mục tiêu tàu ngầm và tàu mặt nước, kể cả mục tiêu có độ phát ồn rất thấp dưới biển sâu.
Theo mô tả, Lada có thể phát hiện mục tiêu ở khoảng cách xa hơn đáng kể, thậm chí trước khi đối phương nhận biết rằng mình đang bị theo dõi, tạo lợi thế lớn trong giai đoạn tiếp cận và chuẩn bị tấn công.
Tàu ngầm Lada như bệ phóng cho tên lửa Zircon
Theo Tạp chí quân sự Topwar, ngoài các ống phóng ngư lôi thông thường, tàu ngầm lớp Lada còn được trang bị hệ thống giếng phóng thẳng đứng đa năng với 10 giếng, có thể mang nhiều loại tên lửa hành trình khác nhau như Kalibr, Onyx và vũ khí siêu vượt âm Zircon.
Sự kết hợp này được so sánh với cấu hình máy bay tiêm kích hạng nặng Mig-31K mang tên lửa siêu vượt âm Kinzhal. Nếu Mig-31K cung cấp thế năng và mở rộng tầm bắn cho Kinzhal từ trên không, thì tàu ngầm lớp Lada đóng vai trò bệ phóng “tàng hình” dưới nước để phóng tên lửa Zircon, tạo khả năng tung đòn tấn công bất ngờ từ dưới biển sâu.
Tạp chí quân sự Modern Warfare đánh giá, kết hợp giữa công nghệ giảm phát ồn tiên tiến của tàu ngầm lớp Lada với tên lửa siêu vượt âm Zircon có tầm bắn khoảng 1.000km có thể tạo ra thách thức nghiêm trọng đối với tàu chiến đối phương trong tầm ngắm. Theo đánh giá này, chúng biến những tàu ngầm diesel-điện giá thấp hơn so với tàu ngầm hạt nhân thành công cụ tối ưu cho chiến lược phong tỏa và chống tiếp cận trên biển.
Tên lửa Zircon được các nguồn Nga mô tả là đã chứng minh trong thực chiến là loại vũ khí có độ chính xác cao và “không thể bị ngăn chặn”, khi kết hợp với khả năng tiếp cận bí mật của tàu ngầm lớp Lada càng tăng sức răn đe đối với lực lượng hải quân đối phương.
Triển vọng trang bị trong Hải quân Nga
Hiện chương trình phát triển tên lửa Zircon đã được phía Nga tuyên bố hoàn thiện, là cơ sở để Hải quân Nga quyết định đóng mới thêm các tàu ngầm lớp Lada nhằm khai thác tối đa tổ hợp vũ khí này.
Trong lễ thượng cờ tàu ngầm lớp Lada mang tên Velikiye Luki tại Xưởng đóng tàu Admiralty ở thành phố St. Petersburg, Tư lệnh Hải quân, Anh hùng Liên bang Nga, Đô đốc Alexander Moiseyev cho biết Moscow sẽ đóng mới thêm 2 tàu ngầm diesel-điện thế hệ mới trong năm 2026. Ông nhấn mạnh đây là nền tảng của hạm đội tàu ngầm phi hạt nhân của Nga.
Với sự kết hợp giữa khả năng tàng hình thủy âm, thời gian lặn kéo dài nhờ VNEU và khả năng mang tên lửa tấn công tầm xa như Zircon, tàu ngầm lớp Lada được định vị là một trong các trụ cột nâng cao năng lực tác chiến trên biển của Hải quân Nga trong phân khúc tàu ngầm phi hạt nhân.