Đặc sắc Lễ hội rước Hến của cư dân làng chài Thanh Liệt trên Sông Lam

Hằng năm, vào ngày mồng 6 tháng 2 âm lịch, nhân dân vạn chài làng Thanh Liệt sinh sống, làm ăn ở khắp mọi miền đất nước lại trở về quê hương dự hội làng. Lễ hội chính thức khai hội từ sáng sớm với nghi thức rước kiệu trên bộ, xuất phát từ ngôi đền thiêng của làng ra bãi bồi ven sông Lam. Sau đó, đoàn rước tiếp tục thực hiện nghi lễ rước thủy trên sông bằng một đoàn thuyền lớn của cư dân vạn chài, được kết nối thành dãy dài, trang trí cờ hoa rực rỡ cùng đồ tế khí và các mâm lễ vật.

Dẫn đầu đoàn rước là thuyền chủ, trên thuyền đặt án thờ thủy thần và chở các bô lão cao niên trong làng. Tiếp theo là các thuyền rước kiệu thờ các vị thần như: Nguyễn Biểu, Đức vua Thủy quốc, Đức vua Thiên vương, Sát Hải Đại vương Hoàng Tá Thốn, Sơn Liêu Độc Cước, Mẫu Liễu Hạnh… Cuối đoàn rước là thuyền của nhân dân các làng chài Thanh Liệt, Vũng Hà, Phù Long, Phù Thạch thuộc hai xã Hưng Nguyên Nam (Nghệ An) và Đức Minh (Hà Tĩnh).

Sau khi xuống thuyền, đoàn rước xuôi ngược trên sông Lam, đi về phía Tây (vùng “Thượng cận”) để tổ chức nghi lễ trong khoảng hai giờ đồng hồ, rồi quay trở lại vùng “Hạ cận”. Cao trào của lễ rước là nghi lễ tế thủy thần tại ngã ba sông Lam - nơi hợp lưu giữa sông Lam (Nghệ An) và sông La (Hà Tĩnh), còn gọi là “Bãi Phủ”. Tại đây diễn ra hiện tượng ngự đồng tập thể độc đáo, mang màu sắc tâm linh huyền bí, với ước nguyện cầu cho mưa thuận gió hòa, ngư dân được mùa tôm cá, con hến sinh sôi, phát triển.

Sau khi thầy cúng đọc văn tế, tiếng chiêng trống vang lên. Thầy cúng - một bô lão trong làng được cho là hợp căn đồng - thực hiện nghi thức hầu đồng, tay cầm dao dài khoảng 80 cm tự rạch vào lưỡi và phun máu lên các tờ giấy gió đã chuẩn bị sẵn. Những tờ giấy này sau đó được phát cho nhân dân như bùa hộ mệnh, gửi gắm mong ước một năm làm ăn thuận lợi, tôm cá đầy khoang. Trong suốt quá trình hành lễ, hai thuyền rồng bơi vòng quanh đoàn rước, mỗi thuyền do 12 nam và 12 nữ chưa lập gia đình điều khiển, vừa bơi trải vừa hát ví, hát dặm đối đáp - những làn điệu dân ca đặc trưng của xứ Nghệ.

Nghi lễ tế được tổ chức hai lần, kéo dài từ 5 đến 6 giờ đồng hồ, kết thúc bằng nghi thức rước kiệu thần trở về đền, làm lễ an vị và đại tế. Sau phần lễ, nhân dân tập trung tại bãi bồi ven sông Lam để tham gia phần hội với nhiều trò chơi dân gian mang đậm sắc thái sông nước như: bơi trải, cướp giải, cào hến, lặn bắt hến, đua chèo lộn tiêu… Trong đó, hấp dẫn và sôi nổi nhất là hoạt động đua thuyền trên sông Lam.

Thuyền đua chủ yếu là thuyền cào hến hoặc thuyền đánh cá truyền thống, được trang trí cờ hoa. Mỗi kỳ lễ hội thường có 8 thuyền tham gia, gồm 4 thuyền đua và 4 thuyền đạo. Thuyền đua là những thuyền lớn, thân dài, trang trí họa tiết rồng, mũi thuyền cắm cờ hội, có sức chứa khoảng 12 tay chèo và một người đứng mũi thuyền đảm nhiệm vai trò chỉ huy, đánh trống, hô khẩu lệnh. Thuyền đạo là các thuyền nhỏ hơn, thường do các hộ gia đình sử dụng hằng ngày, chở phụ nữ bơi theo thuyền đua để hát ví, hát dặm cổ vũ tinh thần. Phần thưởng của cuộc đua là những cột tiêu mang tính biểu trưng; thuyền nào giành được tiêu được xem là đem lại may mắn cho cả làng trong năm đó.

Lễ hội đền Thanh Liệt là một lễ hội dân gian tiêu biểu, mang đậm dấu ấn văn hóa của cư dân miền sông nước hạ lưu sông Lam. Lễ hội không chỉ bảo lưu tín ngưỡng thờ thủy thần mà còn phản ánh tư duy nghề nghiệp, đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân vạn chài. Đây cũng là một trong số ít lễ hội truyền thống của Nghệ An còn giữ được tương đối nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền, ít chịu tác động của quá trình hành chính hóa hay sự du nhập làm biến đổi nghi lễ.

Thông qua lễ hội, tinh thần cố kết cộng đồng được hun đúc, góp phần duy trì sự ổn định của làng xã, điều chỉnh hành vi cá nhân và củng cố các mối quan hệ cộng đồng trong không gian văn hóa truyền thống.

Với những giá trị tiêu biểu đó, Lễ hội đền Thanh Liệt đã được Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 3609/QĐ-BVHTTDL ngày 27/9/2018.

Hồ Hà