Chủ động, linh hoạt thực hiện bền vững công tác dân số
Luật Dân số đặt mục tiêu chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang “dân số và phát triển”: duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Những chính sách này sẽ tác động trực tiếp tới Nghệ An và yêu cầu công tác dân số cần phải có những điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh.
Luật Dân số đặt mục tiêu chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang “dân số và phát triển”: Duy trì mức sinh thay thế, giảm mất cân bằng giới khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Những chính sách này sẽ tác động trực tiếp tới Nghệ An và yêu cầu công tác dân số cần phải có những điều chỉnh để phù hợp với bối cảnh.
Để nhìn lại những kết quả đạt được, nhận diện những thuận lợi và khó khăn, thách thức trong những năm tới, Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An có cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Văn Nam – Phó Giám đốc Sở Y tế.
P.V: Thưa ông, Luật Dân số được thông qua trong tháng 12/2025 với nhiều chính sách mang tính đột phá. Ông đánh giá như thế nào về những thay đổi và ý nghĩa của chúng?
Ông Nguyễn Văn Nam: Trước hết có thể khẳng định rằng, Luật Dân số lần này là một bước chuyển đổi tư duy rất quan trọng, thể hiện cách tiếp cận toàn diện hơn về công tác dân số trong bối cảnh mới.
Nếu trước đây chúng ta tập trung chủ yếu vào kế hoạch hóa gia đình (KHHGĐ), kiểm soát mức sinh, thì nay trọng tâm được mở rộng sang “Dân số và phát triển” với 4 trụ cột: Duy trì mức sinh thay thế, giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, thích ứng với già hóa dân số và nâng cao chất lượng dân số. Đây là những vấn đề mang tính chiến lược quan trọng, tác động trực tiếp tới sự phát triển bền vững của đất nước trong xu thế hội nhập toàn cầu. Sự chuyển đổi này có ý nghĩa sâu sắc về mặt chiến lược.
Ở Nghệ An, cả bốn vấn đề trọng tâm này đều đang hiện hữu rõ nét.
Thứ nhất, duy trì mức sinh thay thế không chỉ nhằm đảm bảo quy mô dân số phát triển ổn định mà còn giúp tỉnh tận dụng tốt hơn cơ cấu dân số vàng. Nghệ An có sự chênh lệch mức sinh giữa các vùng, vì vậy cần giải pháp truyền thông, tư vấn, hỗ trợ dịch vụ phù hợp để vừa duy trì mức sinh hợp lý, vừa bảo đảm quyền sinh sản của người dân.
Đây là yếu tố tiên quyết để đảm bảo sự cân bằng nguồn nhân lực giữa các thế hệ, phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội lâu dài.
Thứ hai, giảm mất cân bằng giới tính khi sinh - đảm bảo an ninh và công bằng xã hội. Các quy định nhằm giảm mất cân bằng giới tính khi sinh sẽ tạo hành lang pháp lý mạnh mẽ hơn để ngăn chặn lựa chọn giới tính thai nhi.
Về mặt xã hội: Đây là biện pháp căn cơ để giải quyết vấn đề định kiến giới tại những địa phương có tỷ số giới tính khi sinh còn cao như Nghệ An. Luật khuyến khích cộng đồng lồng ghép nội dung bình đẳng giới, không phân biệt nam - nữ, không coi trọng con
trai hơn con gái trong quy ước, hương ước.
Về mặt an ninh xã hội: Tình trạng mất cân bằng giới tính nghiêm trọng trong dài hạn có thể dẫn đến dư thừa nam giới, tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng các vấn đề an ninh trật tự, bạo lực và tệ nạn xã hội (như mại dâm, mua bán người). Chính sách này là biện pháp phòng ngừa xã hội hiệu quả, hỗ trợ gián tiếp cho công tác quản lý an ninh, trật tự và phòng chống tệ nạn xã hội tại các địa phương.Ông Nguyễn Văn Nam
Thứ ba, vấn đề già hóa dân số đang đến nhanh hơn dự báo. Với quy mô hơn 3,6 triệu dân, tỷ lệ người cao tuổi của Nghệ An tăng nhanh, đòi hỏi tỉnh phải sớm có chiến lược thích ứng phù hợp.
Để thích ứng với già hóa dân số cần xây dựng hệ thống chăm sóc tổng thể. Trong Luật Dân số mới ban hành đã dành một chương riêng cho chính sách đối với người cao tuổi, nhấn mạnh vào việc phát triển nguồn nhân lực lão khoa, hỗ trợ chăm sóc dài hạn, dịch vụ chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng, và cơ chế giám sát chống bạo hành, xâm phạm quyền lợi người cao tuổi.
.jpg)
Thứ tư, nâng cao chất lượng dân số – đầu tư vào vốn con người. Chính sách này chú trọng từ chăm sóc sức khỏe sinh sản (SKSS), tầm soát trước sinh, sơ sinh đến nâng cao thể lực, trí lực – là yếu tố quyết định đến chất lượng nguồn nhân lực. Đây cũng là nền tảng để đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của Việt nam và tỉnh Nghệ An, đảm bảo thế hệ tương lai có đủ sức khỏe và trí tuệ để thích ứng với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Nói cách khác, những thay đổi của luật không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật mà là chuyển đổi tư duy, coi dân số là động lực phát triển. Với Nghệ An, đây là cơ hội lớn để tái cơ cấu hoạt động dân số theo hướng chủ động và bền vững hơn.
P.V: Công tác dân số trên địa bàn tỉnh Nghệ An đã đặt được nhiều kết quả đáng khích lệ. Tuy nhiên, cũng có ý kiến cho rằng, khi Luật Dân số mới đi vào triển khai sẽ tác động không nhỏ đến việc triển khai các hoạt động của công tác dân số, nhất là với những tỉnh có mức sinh còn cao như ở Nghệ An. Theo ông, thuận lợi và khó khăn mà tỉnh đang đối mặt là gì?
Ông Nguyễn Văn Nam: Trong những năm qua, công tác dân số của tỉnh Nghệ An đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, góp phần trực tiếp vào sự phát triển kinh tế - xã hội. Chúng ta cũng vui mừng bởi nhờ đẩy mạnh công tác truyền thông đã làm thay đổi hành vi về dân số - KHHGĐ, ngày càng đi vào chiều sâu, giúp nhận thức của người dân về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số được nâng lên rõ nét.
Ngoài ra, các chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh, chăm sóc sức khỏe sinh sản, chăm sóc sức khỏe vị thành niên - thanh niên được triển khai hiệu quả, góp phần giảm gánh nặng bệnh tật bẩm sinh và nâng cao chất lượng giống nòi. Nhiều mô hình hay như tư vấn - khám sức khỏe tiền hôn nhân, giảm thiểu tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đã mang lại kết quả thiết thực.
Những năm qua, dù tỷ số giới tính khi sinh ở Nghệ An vẫn ở mức cao, nhưng nhờ các giải pháp truyền thông, kiểm tra, giám sát, phối hợp liên ngành được đẩy mạnh, xu hướng tăng nóng đã được kiềm chế và chặn lại từng bước.
Những kết quả đó tạo nền tảng quan trọng để Nghệ An tiếp tục triển khai hiệu quả công tác dân số trong giai đoạn mới.
Trong bối cảnh hiện nay, Luật Dân số ra đời tạo hành lang pháp lý thống nhất, đồng bộ và toàn diện hơn, giúp các địa phương có căn cứ đầy đủ để triển khai các chương trình dân số theo hướng “dân số và phát triển”. Trong quá trình triển khai, công tác dân số tỉnh nhà có nhiều thuận lợi, bởi luôn nhận được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh, cùng sự phối hợp của các sở, ban, ngành, cấp ủy Đảng, chính quyền cơ sở là yếu tố quan trọng.
Bên cạnh đó, hệ thống dân số từ tỉnh đến cơ sở đã được củng cố, đội ngũ cộng tác viên có kinh nghiệm, tâm huyết, là lực lượng nòng cốt trong vận động người dân.
Tuy nhiên, việc chuyển trọng tâm từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển” kéo theo sự gia tăng rất lớn về khối lượng nhiệm vụ. Các nội dung mới như già hóa dân số, nâng cao chất lượng dân số, quản lý di cư đều đòi hỏi nguồn lực mạnh hơn, sự phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn và một cách tiếp cận chiến lược, toàn diện hơn. Đây là thách thức lớn về quản trị và ngân sách khi cần chuyển đổi tư duy từ "giải ngân kế hoạch hóa gia đình" sang "đầu tư dân số và phát triển" một cách hợp lý.
Nghệ An hiện là một trong những tỉnh có tỷ số giới tính khi sinh ở mức cao. Tình trạng này vẫn diễn biến phức tạp và tiềm ẩn nhiều nguy cơ trong dài hạn. Vì vậy, việc triển khai Luật đòi hỏi chúng ta phải cá thể hóa can thiệp theo từng vùng, thực hiện các giải pháp truyền thông mạnh mẽ, liên tục.
Công tác dân số của tỉnh cũng đang gặp khó khăn ở vùng đặc thù, nhất là ở vùng miền núi và địa bàn đồng bào dân tộc thiểu số. Việc hạn chế trong tiếp cận thông tin là nguyên nhân khiến các hành vi dân số như tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống chưa được
thay đổi bền vững. Những khu vực này cần được ưu tiên nguồn lực đặc biệt và áp dụng các giải pháp đặc thù, phù hợp với đặc điểm văn hóa - xã hội của từng cộng đồng.
Quá trình già hóa dân số đang diễn ra nhanh, tạo ra sức ép lớn đối với hệ thống an sinh xã hội. Đặc biệt, mạng lưới dịch vụ chăm sóc dài hạn, chăm sóc người cao tuổi tại cộng đồng và mô hình chăm sóc dựa vào gia đình vẫn chưa phát triển tương xứng.Khoảng cách này sẽ trở thành áp lực lớn, đòi hỏi tỉnh phải sớm có giải pháp đầu tư xây dựng Hệ thống bệnh lý lão khoa và mô hình dịch vụ chăm sóc thích hợp, đào tạo đội ngũ nhân lực để đáp ứng nhu cầu chăm sóc ngày càng tăng.
Ông Nguyễn Văn Nam
P.V: Vậy, để hiện thực các mục tiêu đã đề ra, công tác dân số trong thời gian tới sẽ tập trung vào nội dung gì thưa ông?
Ông Nguyễn Văn Nam: Công tác dân số Nghệ An đang đứng trước thời cơ lớn để đổi mới, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với nhiều yêu cầu mới, đòi hỏi sự nỗ lực cao hơn về nguồn lực, giải pháp và sự phối hợp giữa các ngành, các cấp.
.jpg)
Để hiện thực hóa các mục tiêu của Luật Dân số, trong thời gian tới, công tác dân số của tỉnh Nghệ An sẽ tập trung vào các nội dung trọng tâm, đó là duy trì mức sinh hợp lý theo vùng. Trong đó, với khu vực mức sinh cao, tăng cường truyền thông, mở rộng dịch vụ KHHGĐ. Đối với địa bàn giảm sinh mạnh, chú trọng các biện pháp hỗ trợ sinh con và tạo điều kiện thuận lợi cho các cặp vợ chồng yên tâm sinh đủ hai con.
Đồng thời, cần mở rộng các mô hình chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, tập trung vào quản lý và sàng lọc bệnh không lây nhiễm (NCDs) cho người cao tuổi, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế cơ sở. Phối hợp với các ngành liên quan để xây dựng môi trường sống thân thiện, thân thiện với người cao tuổi, đảm bảo người cao tuổi sống khỏe, sống có ích.
.jpg)
.jpg)
Để nâng cao chất lượng dân số toàn diện cần đẩy mạnh các chương trình sàng lọc trước sinh - sơ sinh làm nền tảng cho sức khỏe tương lai. Tăng cường chăm sóc sức khỏe vị thành niên, thanh niên; giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống ở vùng dân tộc thiểu số. Đây là nhiệm vụ xuyên suốt, có ý nghĩa quyết định đối với chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.
Với sự chuẩn bị này, ngành Y tế tin tưởng Nghệ An sẽ chủ động, linh hoạt trong triển khai Luật Dân số mới, bảo đảm công tác dân số tiếp tục đạt kết quả bền vững, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân và phát triển nguồn nhân lực cho tỉnh trong giai đoạn mới./.
P.V: Xin cảm ơn ông!