Đinh Bá Hòa – Người giữ hồn di sản trên miền đất võ
Giữa miền đất võ Bình Định – nơi gió biển mặn mòi hòa cùng những tầng trầm tích văn hóa Chămpa và Đại Việt – có một con người lặng lẽ dành trọn đời mình để đi tìm, gìn giữ và kể lại câu chuyện của di sản. Ông không sinh ra ở đây, nhưng lại yêu mảnh đất này bằng một tình yêu sâu nặng. Đó là Tiến sỹ Đinh Bá Hòa – một “ông đồ Nghệ” trên đất võ, người dành cả cuộc đời để làm chiếc cầu nối thầm lặng giữa quá khứ và hiện tại.
.png)
Nội dung: Khánh Như / Trình bày: Hồng Toại • 14/01/2026
------------o0o------------
Giữa miền đất võ Bình Định - nơi gió biển mặn mòi hòa cùng những tầng trầm tích văn hóa Chămpa và Đại Việt - có một người lặng lẽ dành trọn đời mình để đi tìm, gìn giữ và kể lại câu chuyện của di sản. Ông không sinh ra ở đây, nhưng lại yêu mảnh đất này bằng một tình yêu sâu nặng. Đó là Tiến sĩ Đinh Bá Hòa - một “ông đồ Nghệ” trên đất võ, người dành cả cuộc đời để làm chiếc cầu nối thầm lặng giữa quá khứ và hiện tại.
.png)
Sinh ra và lớn lên ở vùng quê Hưng Nguyên, bên dòng Lam hiền hòa của xứ Nghệ, Đinh Bá Hòa sớm được nuôi dưỡng từ truyền thống hiếu học, trọng chữ nghĩa.
Tuổi thơ ông gắn với những câu chuyện lịch sử, những huyền tích về các triều đại, những lớp văn hóa chồng xếp qua bao thế kỷ. Niềm say mê ấy lớn dần, trở thành khát vọng được “đi sâu vào quá khứ”, để hiểu căn cốt của đất và người.
Năm 1984, Đinh Bá Hòa vào công tác tại Bảo tàng Tổng hợp Quy Nhơn, ông không ngờ rằng đó sẽ là khởi đầu cho một mối duyên dài lâu với Bình Định. Miền đất võ với tháp Chăm cổ kính, với những làng nghề truyền thống, với chiều sâu văn hóa dân gian đặc sắc đã níu chân người con xứ Nghệ. Từ một cán bộ bảo tàng, ông dấn thân vào con đường nghiên cứu văn hóa Bình Định, coi nơi đây là quê hương thứ hai của mình.
Con đường nghiên cứu văn hóa không trải thảm hoa. Đó là những chuyến điền dã dài ngày dưới nắng gió miền Trung, là những trang ghi chép tỉ mỉ bên bia đá cổ, là những đêm lặng lẽ đối chiếu tư liệu trong kho lưu trữ. Với Đinh Bá Hòa, mỗi mảnh gốm, mỗi dấu tích kiến trúc Chămpa đều mang trong mình hơi thở của người xưa.
Giữa thiên nhiên khắc nghiệt, ông cần mẫn phục dựng một lát cắt tinh xảo về đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Chămpa cổ trên đất Bình Định. Công trình “Gốm cổ Chămpa Bình Định” - đạt Giải A Văn nghệ Dân gian tỉnh - không chỉ là kết quả của tri thức khoa học, mà còn là kết tinh của đam mê và trách nhiệm với di sản. Từ những mảnh gốm tưởng chừng vô tri, ông “đọc” được câu chuyện của một nền văn hóa rực rỡ đã từng tồn tại. Nhà nghiên cứu Trần Xuân Toàn - Chi hội trưởng Hội Văn nghệ Dân gian Bình Định chia sẻ: “Khi Tiến sĩ Đinh Bá Hòa cho ra mắt công trình “Gốm Cổ Chăm Pha, những người làm nghiên cứu Văn hóa như chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng. Chúng tôi là những người sinh ra, lớn lên ở mảnh đất này, nhưng không thể hiểu sâu và có được những bài viết, những công trình nghiên cứu sâu sắc về Gốm Cổ Chăm Pa đến vậy. Hiện nay nói đến Gốm Cổ Chăm Pa ở Bình Định là người ta nhắc đến Đinh Bá Hòa”.
Không chỉ nghiên cứu, ông còn là người tổ chức, kết nối và lan tỏa giá trị di sản. Từ những năm 1990 cho đến khi nghỉ hưu, Đinh Bá Hòa gắn bó trọn vẹn với Bảo tàng Bình Định. Trải qua nhiều vị trí công tác, từ cán bộ chuyên môn đến Giám đốc bảo tàng, ông góp phần xây dựng nơi đây thành một không gian sống động - nơi quá khứ không nằm yên trong tủ kính, mà đối thoại với hiện tại bằng những câu chuyện giàu sức gợi.
Ngoài những đóng góp to lớn cho Bảo tàng, TS Đinh Bá Hòa còn cho ra đời nhiều công trình nghiên cứu có giá trị như: Văn hóa - Xã Hội Bình Định; Dư địa chí Bình Định, Di tích Danh thắng hay Các làng nghề Bình Định… Những công trình ấy hiện lên dưới ngòi bút của ông sống động, gần gũi như những bức tranh đầy màu sắc về đất và người Bình Định. Bởi với ông, quê hương không chỉ là nơi sinh ra, mà còn là nơi ông dành cả cuộc đời để gắn bó, dù ông không phải người Bình Định, nhưng lại yêu mảnh đất này như chính máu thịt của mình.
Cũng từ những đam mê nghiên cứu ấy, những công trình của Tiến sĩ Đinh Bá Hòa nhiều giải thưởng uy tín: Giải A, B Giải thưởng Đào Tấn - Xuân Diệu; Giải A Văn nghệ Dân gian tỉnh… Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất không nằm ở danh hiệu. Đó là niềm vui khi một di sản được nhận diện đúng giá trị, khi lớp trẻ tiếp nối được tinh thần giữ gìn bản sắc văn hóa.
Ở tuổi đã đi qua những năm tháng sôi nổi nhất của đời người, ông vẫn giữ thói quen đọc, viết, điền dã khi có điều kiện. Trên bãi biển Quy Nhơn, trong những chuyến trở lại tháp Chăm, người ta vẫn thấy bóng dáng ông – chậm rãi, trầm tư, nhưng ánh mắt luôn ánh lên niềm say mê. Ông hiểu rằng, bảo tồn văn hóa là hành trình dài, đôi khi cô đơn, nhưng không thể bỏ dở.
.jpg)
.png)
Điều làm nên dấu ấn riêng của Tiến sĩ Đinh Bá Hòa không chỉ nằm ở những công trình nghiên cứu, mà còn ở vai trò truyền cảm hứng. Với đồng nghiệp và thế hệ trẻ tại Bảo tàng Bình Định, ông là người thầy tận tụy, luôn khuyến khích tinh thần điền dã, nghiên cứu nghiêm cẩn và thái độ trân trọng di sản.
Nhiều cán bộ trẻ nhớ về ông như một người dẫn đường – không áp đặt, không phô trương, mà âm thầm chỉ lối bằng chính tấm gương lao động khoa học cần mẫn. Với ông, bảo tồn văn hóa không phải là công việc của riêng giới nghiên cứu, mà là trách nhiệm chung của cộng đồng. Bảo tàng, vì thế, không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, mà còn là điểm hẹn văn hóa, nơi nuôi dưỡng niềm tự hào về đất và người Bình Định.
“Chú Hòa không chỉ là người lãnh đạo tận tụy mà còn là người thầy vừa dạy tôi kiến thức, cách thức nghiên cứu một công trình Văn hóa, vừa truyền cảm hứng để tôi thêm yêu công việc này. Bởi thực sự, để làm được công tác nghiên cứu, với người trẻ như tôi, nếu không có sự dẫn dắt, chỉ bảo của Thầy chúng tôi sẽ rất khó để đến với nghề một cách trọn vẹn…”. (Hoàng Như Khoa - Phòng Nghiên cứu và Sưu tầm Bảo tàng Bình Định).
.jpg)
Với Đinh Bá Hòa, khám phá quá khứ không phải để hoài niệm, mà để gìn giữ tương lai. Ông lặng lẽ góp nhặt từng mảnh ghép thời gian, dồn tâm sức vào từng trang sách, từng công trình khoa học, chỉ mong để lại cho mai sau một dấu ấn bền vững. Như chiếc cầu âm thầm nối liền quá khứ với hiện tại, những gì ông làm hôm nay sẽ giúp thế hệ sau hiểu mình là ai, đến từ đâu, và nên đi về phía nào.
Giữa nhịp sống hiện đại đầy biến động, câu chuyện về Tiến sĩ Đinh Bá Hòa nhắc chúng ta rằng: Có những con người chọn đi chậm, đi sâu, để giữ cho hồn cốt văn hóa không bị lãng quên. Một đời người - một đam mê, ông lặng lẽ nhưng đầy kiêu hãnh của một “Ông đồ Nghệ” trên con đường bảo tồn di sản, giữa miền đất Võ Bình Định.