Lô Lô Chải và bài học bảo tồn làng cổ từ các quốc gia láng giềng
Từ tranh cãi tại Lô Lô Chải, kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc mở ra hướng đi mới để dung hòa giữa bảo tồn di sản và cuộc sống hiện đại.
Việc xây dựng một ngôi nhà hai tầng bằng khung bê tông tại Lô Lô Chải, Tuyên Quang (Hà Giang cũ) vào cuối năm 2025 đã làm dấy lên cuộc tranh luận sôi nổi về việc bảo tồn di sản. Được vinh danh là "Làng du lịch tốt nhất thế giới" bởi UN Tourism, Lô Lô Chải hiện đang đứng trước thách thức lớn trong việc giữ gìn bản sắc kiến trúc nhà trình tường trước làn sóng hiện đại hóa. Để giải bài toán này, các mô hình thành công từ Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc chính là những gợi ý đắt giá cho Việt Nam.
Nhật Bản: Gia cố hiện đại sau lớp vỏ tự nhiên tại Shirakawago
Làng cổ Shirakawago thuộc tỉnh Gifu là minh chứng điển hình cho việc kết hợp công nghệ hiện đại để bảo vệ kiến trúc gassho-zukuri truyền thống. Những ngôi nhà mái tranh dốc đứng tại đây phải đối mặt với nguy cơ hỏa hoạn và sự xuống cấp nhanh chóng do thời tiết khắc nghiệt. Thay vì cấm đoán tuyệt đối, chính quyền Nhật Bản cho phép gia cố kết cấu thép và lắp đặt hệ thống phòng cháy, điện nước hiện đại bên trong công trình.
Điều cốt yếu là toàn bộ lớp vỏ bên ngoài phải được giữ nguyên bằng vật liệu tự nhiên. Để hỗ trợ cư dân, các phong trào cộng đồng Machizukuri được triển khai nhằm chia sẻ chi phí tu bổ đắt đỏ. Cách tiếp cận này giúp Shirakawago vừa đảm bảo an toàn, tiện nghi cho đời sống cư dân, vừa bảo tồn trọn vẹn diện mạo nguyên bản đã được UNESCO công nhận.
Hàn Quốc: Quy chế nghiêm ngặt và giải pháp quản lý du khách
Nằm ngay giữa lòng thủ đô Seoul, làng Bukchon Hanok với lịch sử hơn 600 năm đã chọn cách hiện đại hóa nội thất để duy trì sức sống của di sản. Trong khi các tiện nghi như sưởi điện, cách âm và nhà vệ sinh khép kín được đưa vào bên trong, thì mặt tiền các ngôi nhà hanok bắt buộc phải giữ đúng tỷ lệ và kiến trúc truyền thống. Chính quyền Seoul đóng vai trò quan trọng khi cung cấp các khoản trợ cấp không hoàn lại và vay không lãi suất để hỗ trợ người dân sửa chữa nhà ở.
Đặc biệt, để bảo vệ đời sống cư dân khỏi tình trạng quá tải du lịch, từ tháng 3/2025, làng Bukchon đã áp dụng giờ giới nghiêm từ 17h đến 10h sáng hôm sau. Du khách vãng lai vi phạm có thể bị phạt tới 100.000 won (khoảng 72 USD). Mô hình này giúp Bukchon Hanok không trở thành một "bảo tàng chết" mà vẫn là một không gian sống sôi động và có giá trị kinh tế cao.
Trung Quốc: Phân vùng quản lý và chia sẻ lợi ích tại An Huy
Tại tỉnh An Huy, hai ngôi làng cổ Hoành Thôn và Tây Đệ đã áp dụng mô hình phân vùng quản lý theo tiêu chuẩn UNESCO. Vùng lõi của di sản được bảo tồn nghiêm ngặt, chỉ cho phép tu bổ bằng vật liệu truyền thống như gỗ, đất nện và gạch nung. Trong khi đó, các vùng đệm và khu vực dịch vụ ngoại vi được phép phát triển hạ tầng hiện đại như bãi đỗ xe và khách sạn để giảm áp lực lên làng cổ.
Chính quyền địa phương còn trích một phần doanh thu từ vé tham quan để lập quỹ bảo tồn, hỗ trợ người dân cải thiện môi trường sống và an toàn cháy nổ. Nhờ được hưởng lợi gián tiếp qua việc kinh doanh homestay và bán nông sản, cư dân tại đây có thêm động lực để tự giác bảo vệ bản sắc văn hóa và ngăn chặn các hành vi xây dựng trái phép.
Bài học về tính chân thực và toàn vẹn
Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, chìa khóa để bảo tồn những ngôi làng như Lô Lô Chải nằm ở hai nguyên tắc: tính chân thực và tính toàn vẹn. Việc cho phép hiện đại hóa nội thất để đảm bảo tiện nghi là cần thiết, nhưng cần giữ nghiêm ngặt hình thức bên ngoài và bố cục tổng thể của làng. Quan trọng hơn hết, sự tham gia của cộng đồng và các cơ chế tài chính hỗ trợ từ chính quyền sẽ là nền tảng để di sản có thể tồn tại song hành cùng sự phát triển của xã hội hiện đại.