PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Đánh thức tiềm năng kinh tế xanh miền Tây Nghệ An
Biến tiềm năng đa dạng sinh học thành sinh kế bền vững, đưa dược liệu trở thành mũi nhọn của kinh tế dưới tán rừng - đó là hướng đi chiến lược để Nghệ An hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh. Phóng viên Báo Nghệ An đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Đào Thị Minh Châu - Phó giám đốc Trung tâm Môi trường và Tài nguyên sinh học, Đại học Vinh về vấn đề này.
.jpg)
Biến tiềm năng đa dạng sinh học thành sinh kế bền vững, đưa dược liệu trở thành mũi nhọn của kinh tế dưới tán rừng - đó là hướng đi chiến lược để Nghệ An hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh. Phóng viên Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Đào Thị Minh Châu - Phó Giám đốc Trung tâm Môi trường và Tài nguyên sinh học, Đại học Vinh về vấn đề này.
Hoài Thu (Thực hiện) 17/2/2026
"Đòn bẩy" từ kinh tế tuần hoàn
Phóng viên: Thưa bà, Nghị quyết Đại hội XIV và các chiến lược quốc gia gần đây đều nhấn mạnh mạnh mẽ đến kinh tế tuần hoàn. Với một địa bàn đặc thù như miền Tây Nghệ An, bà đánh giá thế nào về cơ hội khi tư duy này được áp dụng vào thực tiễn?
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Tôi cho rằng, việc định hướng phát triển kinh tế tuần hoàn là một sự “chắp cánh” rất kịp thời, tạo ra “đòn bẩy chiến lược” quan trọng để Nghệ An phát huy lợi thế của mình. Chúng ta cần nhìn nhận lại “tài sản” của mình. Nghệ An sở hữu nguồn vốn tự nhiên đặc biệt lớn, nhất là Khu Dự trữ sinh quyển (DTSQ) miền Tây Nghệ An - một trong những khu DTSQ lớn nhất Đông Nam Á. Tài nguyên rừng ở đây không chỉ là gỗ, mà giá trị cốt lõi nằm ở hệ sinh thái đa dạng, đặc biệt là nguồn lâm sản ngoài gỗ và dược liệu vô cùng phong phú. Đây chính là nền tảng vàng để chuyển dịch từ tư duy khai thác theo chiều rộng sang phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn dựa trên bảo tồn và tái tạo.
Không gian phát triển của Nghệ An trải dài từ miền núi đến đồng bằng, tạo điều kiện lý tưởng để hình thành các chuỗi giá trị liên vùng. Trong đó, tôi đặc biệt nhấn mạnh đến mô hình nông - lâm nghiệp sinh thái gắn với kinh tế dược liệu, chế biến nông sản gắn với tái sử dụng phụ phẩm để giảm phát thải. Khi có cơ chế đúng, chúng ta sẽ thu hút được các nguồn lực đầu tư xanh và công nghệ cao để đánh thức tiềm năng này.
Phóng viên: Được biết PGS.TS đã có gần 25 năm nghiên cứu, giảng dạy và trực tiếp tham gia triển khai nhiều chương trình, dự án, các hoạt động kết nối cũng như thử nghiệm, đưa vào thực tiễn các mô hình hỗ trợ sinh kế, phổ biến kỹ năng cho người dân miền Tây Nghệ An về phát triển kinh tế rừng, trồng, khai thác dược liệu kết hợp bảo vệ môi trường. Bà có thể chia sẻ những bài học sâu sắc, tâm đắc về những gì mình đã thực hiện?
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Chúng tôi - nhóm giảng viên Trường Đại học Vinh - bắt đầu từ việc khẳng định giá trị của tài nguyên rừng, đặc biệt là lâm sản ngoài gỗ như cây dược liệu, cây tinh dầu, nhựa, sợi, cây cảnh… Đồng thời, chúng tôi làm rõ các giá trị sinh thái của rừng như phòng hộ, chống xói mòn, bảo vệ nguồn nước và đa dạng sinh học. Từ năm 2003, khi nhận thức về các nguồn tài nguyên này còn hạn chế, các nghiên cứu, công bố khoa học và tập huấn đã góp phần nâng cao năng lực quản lý của cộng đồng, giúp người dân hiểu rằng nếu khai thác hợp lý thì rừng vẫn được bảo vệ, trong khi sinh kế và thu nhập được cải thiện, góp phần giảm phát thải và thích ứng biến đổi khí hậu.
Khi nhận thức được nâng cao, chúng tôi triển khai các mô hình quản lý rừng dựa vào cộng đồng. Nhờ sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế và các dự án phát triển trong thập niên 2010, nhiều mô hình đồng quản lý và chia sẻ lợi ích từ rừng đã vận hành hiệu quả ở miền Tây Nghệ An. Từ năm 2015 đến nay, chúng tôi tập trung nghiên cứu hoạt chất và giá trị dược liệu của các loài cây rừng, đồng thời thử nghiệm nhân giống, trồng dược liệu dưới tán rừng và trên đất sau nương rẫy. Nhiều mô hình đã thành công và được nhân rộng tại các xã miền Tây Nghệ An, từng bước được lồng ghép vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội địa phương.
Bài học lớn nhất mà chúng tôi rút ra là sức mạnh của cộng đồng. Muốn quản lý và phát triển rừng bền vững phải có sự đồng thuận và tham gia thực chất của người dân - những người sống trong rừng, với rừng và nhờ rừng. Muốn vậy, cần hiểu họ và giúp họ hiểu đầy đủ những giá trị mới của rừng cũng như phương thức quản lý, khai thác bền vững và phát triển tài nguyên rừng.
Cần cơ chế đặc thù cho "vùng đất thuốc"
Phóng viên: Để tiềm năng dược liệu và kinh tế rừng thực sự "cất cánh", theo bà, tỉnh cần những cơ chế, chính sách cụ thể nào?
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Để hiện thực hóa khát vọng này, tôi mong muốn tỉnh quan tâm đến 4 trụ cột chính sách: Thứ nhất, cần cơ chế thí điểm: Cần mạnh dạn cho phép thí điểm cơ chế đặc thù phát triển kinh tế tuần hoàn trong Khu DTSQ miền Tây Nghệ An. Chúng ta cần những mô hình kinh tế dược liệu, du lịch sinh thái được vận hành theo hướng “vừa làm, vừa hoàn thiện chính sách” để gỡ vướng ngay từ thực tiễn. Thứ hai, ưu tiên khoa học công nghệ: Đầu tư mạnh cho các nghiên cứu ứng dụng sinh học và công nghệ sinh học. Đây là chìa khóa để nâng cao giá trị gia tăng cho cây dược liệu và nông sản địa phương. Thứ ba, lấy người dân làm gốc: Phải có chính sách hỗ trợ để người dân, đặc biệt là đồng bào miền núi, trở thành chủ thể thực sự trong các chuỗi giá trị bền vững, chứ không chỉ là người làm thuê. Thứ tư, đào tạo nhân lực: Chú trọng nâng cao nhận thức cộng đồng và đào tạo nhân lực về phát triển xanh. Tôi tin rằng, với sự đồng hành của khoa học và doanh nghiệp, Nghệ An hoàn toàn có thể trở thành điểm sáng về phát triển kinh tế tuần hoàn gắn với dược liệu và bảo tồn.
Phóng viên: Một trong những nhiệm vụ trọng tâm hiện nay là xây dựng cơ sở dữ liệu số về nguồn gen và đa dạng sinh học. Bà kỳ vọng gì về "kho dữ liệu" này trong việc hỗ trợ doanh nghiệp và chính quyền ra quyết định đầu tư?
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Xây dựng cơ sở dữ liệu số về nguồn gen là nhiệm vụ then chốt, mang tính nền tảng. Tuy nhiên, tôi kỳ vọng việc số hóa không chỉ dừng lại ở việc “lưu trữ” thông tin chết. Chúng ta cần xây dựng một hệ sinh thái dữ liệu mở, sống và liên tục cập nhật. Dữ liệu này khi được tích hợp công nghệ GIS, viễn thám sẽ trở thành những “bản đồ thông minh”. Nó không nên chỉ nằm trong máy tính của nhà nghiên cứu mà phải được thiết kế để phục vụ nhu cầu cụ thể. Với chính quyền: Giúp quy hoạch không gian, đánh giá tác động môi trường và lựa chọn dự án phù hợp với sức chịu tải của hệ sinh thái. Với doanh nghiệp: Dữ liệu phải trả lời được câu hỏi: Khu vực nào trồng loài nào là tốt nhất? Nguồn gen nào có giá trị thương mại cao? Rủi ro môi trường ở đâu để có giải pháp công nghệ đi kèm? Với người dân: giúp họ trả lời được các câu hỏi: Địa phương có những nguồn gen quý nào? Loài nào có thể trồng tại đây? Thị trường và giá trị kinh tế thế nào? Ai có thể hỗ trợ kỹ thuật và chuyển giao quy trình?
Dữ liệu nguồn gen cần được coi là tài sản chung, được chia sẻ minh bạch giữa nhà khoa học, chính quyền, người dân và doanh nghiệp để tạo ra giá trị kinh tế. Số hóa đa dạng sinh học không phải là việc làm một lần, mà là một quá trình liên tục. Nếu làm tốt, đây sẽ là công cụ đắc lực để đảm bảo các quyết định đầu tư vừa hiệu quả kinh tế, vừa bảo vệ được "kho báu" thiên nhiên của xứ Nghệ.
Gỡ rào cản để phát triển bền vững
Phóng viên: Bên cạnh tiềm năng, thực tế triển khai các mô hình kinh tế xanh tại miền Tây Nghệ An vẫn còn nhiều khó khăn. Theo bà, đâu là những "nút thắt" cần tháo gỡ?
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Qua thực tiễn nghiên cứu và triển khai dự án, tôi nhận thấy dù tiềm năng lớn nhưng Nghệ An đang đối mặt với 4 rào cản lớn: Tư duy nhiệm kỳ và nhận thức: Nhiều nơi vẫn coi kinh tế xanh là khái niệm "xa xỉ" hoặc định hướng dài hạn, chưa tích hợp sâu vào quy hoạch; tư duy ưu tiên tăng trưởng ngắn hạn vẫn lấn át giá trị bảo tồn lâu dài. Cần khắc phục sự thiếu đồng bộ trong cơ chế, chính sách, như sự thiếu liên thông giữa các chính sách đất đai, đầu tư và môi trường khiến doanh nghiệp gặp khó khi muốn đầu tư bài bản vào dược liệu dưới tán rừng, đặc biệt là ở vùng lõi và vùng đệm.
Các cơ chế tín dụng xanh vẫn chưa đủ mạnh để tạo động lực. Hạ tầng và nhân lực: Việc kết nối giữa "3 nhà" (Nhà khoa học - Nhà quản lý - Doanh nghiệp và người dân) còn lỏng lẻo. Nhiều kết quả nghiên cứu rất có giá trị chưa được chuyển hóa thành mô hình sản xuất, kinh doanh cụ thể. Vai trò cộng đồng: Tại nhiều vùng dược liệu, người dân vẫn chỉ dừng lại ở vai trò cung cấp nguyên liệu thô, chưa làm chủ được chuỗi giá trị, dẫn đến sinh kế chưa thực sự bền vững. Để mở ra dư địa phát triển mới, việc nhận diện và tháo gỡ các rào cản này là cấp thiết. Khi tư duy đổi mới và chính sách đồng bộ, kinh tế xanh từ dược liệu sẽ không còn là mục tiêu xa vời mà là con đường tất yếu của Nghệ An.
Phóng viên: Bà có thể chia sẻ những dự định, “lịch” công tác cũng như mong muốn của mình trong sự tiếp nối hành trình đưa những mô hình, dự án và sự hỗ trợ từ Trung tâm Môi trường và Tài nguyên sinh học, từ Trường Đại học Vinh đến với người dân miền Tây xứ Nghệ thời gian tới?
.png)
PGS.TS Đào Thị Minh Châu: Trong thời gian tới, chúng tôi tiếp tục 5 nội dung lớn: Hỗ trợ cộng đồng lồng ghép các hoạt động phát triển dược liệu vào kế hoach phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng và triển khai các đề án, các mô hình phát triển dược liệu, các vùng dược liệu và các chuỗi giá trị dược liệu. Hỗ trợ cộng đồng đề xuất và triển khai các dự án phát triển kinh tế xanh, kinh tế dược liệu dưới tán rừng gửi tới các tổ chức tài trợ quốc tế, các Chương trình hỗ trợ phát triển của Việt Nam. Tăng cường kết nối hợp tác giữa "3 nhà" (Nhà khoa học - Nhà quản lý - Doanh nghiệp và người dân). Vận động để có các chính sách phát triển đồng bộ, dài hạn và liên thông nhằm phát huy các giá trị của rừng trong phát triển nền kinh tế xanh và bền vững. Công bố khoa học các kết quả nghiên cứu về thành phần và giá trị dược tính của các loài cây rừng.
Phóng viên: Xin cảm ơn bà về cuộc trao đổi ý nghĩa này!