Chân dung Mojtaba Khamenei: Con trai và Người kế vị Lãnh tụ Tối cao Iran
Hội đồng Chuyên gia Iran vừa chính thức xướng tên Mojtaba Khamenei làm người kế vị người cha quá cố – cố Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. Động thái này phát đi một thông điệp rõ ràng, rằng đội ngũ lãnh đạo Iran vẫn đang kiểm soát chặt chẽ chính trường Tehran, ngay trong bối cảnh cuộc xung đột rực lửa với Mỹ và Israel đã bước sang tuần thứ hai.
Là con trai của cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, từ lâu ông Mojtaba đã được giới quan sát xem là ứng cử viên nặng ký nhất cho vị trí nhà lãnh đạo tối cao của đất nước, thậm chí từ rất lâu trước khi cuộc không kích của Israel đã khiến cha ông tử nạn vào ngày 28/2 - ngày đầu tiên của cuộc xung đột.
Dù là một nhân vật khá kín tiếng tại Cộng hòa Hồi giáo, suốt nhiều thập kỷ qua, các nhà ngoại giao Mỹ vẫn thường nhắc đến ông Mojtaba bằng một cụm từ miêu tả tầm ảnh hưởng sâu rộng: "Quyền lực thực sự sau lớp áo choàng".
Kể từ ngày 28/2 – thời điểm không quân Mỹ-Israel giáng đòn tấn công nhắm trúng văn phòng Lãnh tụ Tối cao, khiến người cha 86 tuổi và vợ ông, bà Zahra Haddad Adel, thiệt mạng, ông Mojtaba Khamenei chưa một lần xuất hiện trước công chúng. Nhiều khả năng ông đang phải tạm thời lánh mặt khi các chiến dịch không kích của Mỹ và Israel tiếp tục nhắm vào Iran. Truyền thông nhà nước hiện vẫn chưa cập nhật thông tin về vị trí của ông. Cho đến nay, truyền thông nhà nước vẫn hoàn toàn giữ im lặng về tung tích của ông.
Tuy nhiên, với việc người cha của ông Mojtaba được tôn vinh như những vị "tử đạo" trong cuộc chiến chống Mỹ và Israel, vị thế chính trị của Khamenei trẻ tuổi được đánh giá là "thăng hạng" đáng kể trong mắt giới giáo sĩ lão thành thuộc Hội đồng Chuyên gia (gồm 88 ghế) – cơ quan mang trọng trách tìm ra người lèo lái đất nước.
Tại Iran, Lãnh tụ Tối cao chính là "trái tim" của hệ thống tinh thần dòng Shiite, với cơ chế chia sẻ quyền lực phức tạp, nắm quyền phán quyết cuối cùng trong mọi vấn đề quốc gia đại sự. Vị trí này đồng thời là Tổng tư lệnh quân đội và lực lượng bán quân sự Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC).
Giờ đây, vị tân Lãnh tụ Tối cao sẽ tiếp quản toàn quyền kiểm soát quân đội Iran cùng kho uranium – một khả năng răn đe chiến lược mà Tehran có thể sử dụng, nếu cần thiết. Ông bước lên vị trí lãnh đạo tối cao giữa lúc cuộc chiến với Mỹ và Israel đang leo thang khốc liệt, chủ yếu xoay quanh các bất đồng sâu sắc về chương trình hạt nhân và sức mạnh quân sự của Iran.
"Cha truyền con nối"
Trước khi ông Mojtaba được chọn, cuộc đua đến ngôi vị lãnh đạo từng ghi nhận vài cái tên nổi bật, chẳng hạn như Alireza Arafi - thành viên trong nhóm điều hành lâm thời mới đây; Mohammad Mehdi Mirbagheri - gương mặt đại diện cho cánh bảo thủ cực đoan nhất của giới giáo sĩ Shiite; Hassan Khomeini - cháu trai của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo, cố Lãnh tụ Ruhollah Khomeini.
Sinh năm 1969 tại thành phố Mashhad – tròn một thập kỷ trước cơn địa chấn Cách mạng Hồi giáo 1979 – tuổi thơ của ông Mojtaba gắn liền với những năm tháng người cha hoạt động không mệt mỏi để chống lại Vua Shah Mohammad Reza Pahlavi. Sau khi chế độ Shah sụp đổ, gia tộc Khamenei chuyển trọng tâm về thủ đô Tehran.
Trong cuộc chiến tranh đẫm máu Iran - Iraq, ông Mojtaba từng khoác áo lính, trực tiếp chiến đấu trong một sư đoàn của Vệ binh Cách mạng. Khi cha ông chính thức trở thành Lãnh tụ Tối cao vào năm 1989, ông Mojtaba Khamenei và gia đình tiếp quản khối tài sản từ thời Shah, và được quản lý qua các quỹ nền tảng rải rác khắp Iran.
Quyền lực của ông Mojtaba thăng hoa song hành cùng cha mình. Trực tiếp điều hành Văn phòng Lãnh tụ Tối cao ở trung tâm Tehran, ông nắm một vai trò quyền lực phức tạp. Các tổ chức nghiên cứu tại Mỹ đánh giá ông là nhân vật đóng vai trò phụ tá đắc lực và có tầm ảnh hưởng lớn đến các quyết sách nội bộ của Lãnh tụ Tối cao.
Nhà sử học chuyên nghiên cứu về Iran tại Trung tâm Etopia (Brussels), chia sẻ với France 24 rằng: "Mojtaba Khamenei ngồi vào chiếc ghế như một sự tiếp nối từ cha ông - người luôn muốn bao bọc bản thân bằng những người trung thành nhất".
Trong khi đó, giới phê bình đưa ra quan điểm rằng, tân lãnh tụ mới chỉ đang dừng lại ở tước vị "hojatoleslam" – một cấp bậc tầm trung trong giới giáo sĩ Shiite. Trong khi đó, Hiến pháp Iran quy định rất khắt khe, rằng để bước lên đỉnh cao quyền lực, ứng viên bắt buộc phải đạt tước vị đại giáo sĩ "ayatollah marja", nghĩa là "nguồn noi gương", và phải chứng minh được bề dày kinh nghiệm giảng dạy tôn giáo trong nhiều năm.
Một nhà lãnh đạo "quyết đoán" và "đầy uy quyền"
Xuyên suốt hơn 3 thập kỷ đồng hành cùng cha mình, ông Mojtaba Khamenei đã vô cùng khéo léo tận dụng vị trí trung tâm để xây dựng một nền tảng ảnh hưởng vững chắc.
Các bức điện tín ngoại giao của Mỹ cuối thập niên 2000 từng hé lộ rằng ông đóng vai trò là "người gác cổng tối cao" cho cha mình và đã âm thầm kiến tạo một bệ phóng quyền lực vững chắc trong hệ thống chính trị Iran.
Một bức điện rò rỉ từ năm 2008 nhận định: Mojtaba "được giới lãnh đạo trong chế độ nhìn nhận chung như một nhà quản lý và lãnh đạo có năng lực, quyết đoán, người một ngày nào đó có thể kế thừa ít nhất một phần quyền lãnh đạo quốc gia; và cha ông có lẽ cũng nhìn ông dưới lăng kính đó". Dù bức điện có chỉ ra một số hạn chế của ông, song nó cũng đưa ra lời cảnh báo: "Tuy nhiên, nhờ vào năng lực, nền tảng tài chính và mạng lưới liên minh rộng rãi, ông Mojtaba được không ít người trong nội bộ xem là một ứng viên hoàn toàn hợp lý để kế nhiệm ghế lãnh đạo Iran, khi cha ông qua đời, bất kể ngày đó đến sớm hay muộn".
Năm 2019, ngay trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, Mỹ đã giáng đòn trừng phạt trực tiếp lên Mojtaba với cáo buộc ông hỗ trợ đắc lực các chính sách khu vực và định hướng nội địa của cha mình.
Mới đây nhất, theo Bộ Tài chính Mỹ, ông Mojtaba Khamenei đã phối hợp với Vệ binh Cách mạng Iran trong chiến dịch trấn áp các cuộc biểu tình trên toàn quốc hồi tháng 1/2026.