Lý do hệ thống phòng không laser Iron Beam của Israel chưa tham chiến

Ngày 12/3, Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) chính thức xác nhận hệ thống phòng không laser Iron Beam (Tia Sắt) hiện chưa được đưa vào sử dụng trong các hoạt động tác chiến thực tế. Tuyên bố này được đưa ra trong bối cảnh có nhiều kỳ vọng về một cuộc cách mạng trong mạng lưới phòng thủ đa tầng của Israel, đặc biệt là sau khi Bộ Quốc phòng nước này từng thông báo về việc triển khai thử nghiệm ngoài thực địa vào cuối năm 2025.

Thực tế triển khai và những kết quả thử nghiệm ban đầu

Mặc dù IDF khẳng định hệ thống chưa đạt độ hoàn thiện để tham gia thường xuyên vào chiến sự, Iron Beam thực tế đã có những dấu ấn nhất định. Trong một chiến dịch ở miền Bắc Israel vào mùa Thu năm 2024, các phiên bản thử nghiệm của hệ thống này đã bắn hạ thành công khoảng 40 thiết bị bay không người lái (UAV) của lực lượng Hezbollah. Tuy nhiên, những kết quả này mới chỉ dừng lại ở quy mô thử nghiệm đơn lẻ, chưa đủ để chứng minh khả năng vận hành ổn định trong một cuộc xung đột cường độ cao.

Đặc tính kỹ thuật và lợi thế về chi phí

Iron Beam là hệ thống phòng không sử dụng tia laser năng lượng cao với công suất khoảng 100 kilowatt để tiêu diệt các mục tiêu trên không. Cơ chế hoạt động của vũ khí này là tập trung luồng năng lượng cực mạnh vào mục tiêu trong vài giây, phá hủy cấu trúc vật lý khiến chúng rơi xuống ngay lập tức. Hệ thống do Tập đoàn Rafael phát triển với sự hợp tác của Elbit Systems.

Ưu điểm lớn nhất của Iron Beam nằm ở hiệu quả kinh tế. Các nhà phát triển nhấn mạnh những đặc điểm sau:

• Chi phí vận hành cực thấp: Mỗi lần đánh chặn bằng laser chỉ tốn vài shekel (đơn vị tiền tệ Israel), trong khi mỗi quả tên lửa đánh chặn của hệ thống Iron Dome (Vòm Sắt) có giá lên tới hàng chục nghìn USD.
• Kho đạn không giới hạn: Miễn là có nguồn cấp điện, hệ thống có thể bắn liên tục mà không lo hết đạn như các bệ phóng tên lửa truyền thống.
• Khả năng đối phó mục tiêu tầm ngắn: Đặc biệt hiệu quả với UAV và rocket tầm ngắn, những mối đe dọa thường xuyên từ các nhóm vũ trang trong khu vực.

Những rào cản khiến Iron Beam chưa thể tham chiến

Bất chấp những ưu điểm vượt trội, thực tế triển khai cho thấy Iron Beam vẫn đối mặt với nhiều hạn chế về cả kỹ thuật lẫn quy mô sản xuất. Một trong những nguyên nhân chính là số lượng hệ thống hiện có trong kho vũ khí của IDF còn quá ít. Việc bao phủ toàn bộ biên giới, đặc biệt là phía Bắc giáp Liban, đòi hỏi nguồn ngân sách khổng lồ.

Cuối năm 2024, một hợp đồng trị giá 2 tỷ shekel đã được ký kết giữa Bộ Quốc phòng Israel và các đối tác công nghiệp nhằm mở rộng sản xuất. Tuy nhiên, quá trình sản xuất hàng loạt và tích hợp vào mạng lưới phòng thủ quốc gia cần thêm thời gian đáng kể. Ngoài ra, các chuyên gia quân sự chỉ ra ba thách thức kỹ thuật cốt lõi:

1. Sự phụ thuộc vào thời tiết

Hiệu suất của tia laser bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các điều kiện khí quyển. Sương mù, mây dày, bụi hay bão cát có thể làm tán xạ và suy giảm năng lượng của chùm tia, khiến nó không đủ sức phá hủy mục tiêu trong thời gian ngắn.

2. Hiệu suất chuyển đổi năng lượng và nhiệt lượng

Theo Yehoshua Kalisky, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu An ninh Israel (INSS), chỉ khoảng 30% năng lượng đầu vào được chuyển thành chùm tia laser, trong khi 70% còn lại biến thành nhiệt. Việc xử lý lượng nhiệt dư thừa này đòi hỏi hệ thống tản nhiệt cực kỳ phức tạp, gây khó khăn cho việc tăng công suất bắn hoặc duy trì tốc độ bắn nhanh.

3. Khả năng đối phó với các đợt tấn công bầy đàn

Khác với Iron Dome có thể phóng nhiều tên lửa cùng lúc để đánh chặn nhiều mục tiêu, hệ thống laser hiện tại chỉ có thể tập trung vào một mục tiêu duy nhất tại một thời điểm. Điều này tạo ra lỗ hổng lớn khi đối phương sử dụng chiến thuật bầy đàn UAV để làm quá tải hệ thống phòng thủ.

Vai trò bổ trợ thay vì thay thế

Chuẩn tướng Ran Kochav, cựu chỉ huy lực lượng phòng thủ tên lửa Israel, nhận định rằng dù Iron Beam là bước đột phá công nghệ, nhưng kỳ vọng hiện nay đang bị đẩy đi quá xa so với thực tế. Hệ thống này hiện chỉ hoạt động hiệu quả ở tầm ngắn và chưa thể thay thế các hệ thống tên lửa đánh chặn truyền thống trong việc đối phó với tên lửa đạn đạo hay rocket tầm xa.

Hiện tại, IDF cho biết Iron Beam đang nằm trong giai đoạn tiếp nhận và tích hợp dần vào lực lượng Không quân. Trong tương lai gần, các hệ thống truyền thống như Iron Dome vẫn đóng vai trò là trụ cột chính bảo vệ bầu trời Israel. Iron Beam sẽ được coi là một lớp phòng thủ bổ sung, giúp tối ưu hóa chi phí và tăng cường khả năng bảo vệ trước các mối đe dọa tầm thấp, thay vì là một giải pháp thay thế hoàn toàn.

Thành Vinh