Thay đổi nhận thức cộng đồng để bảo vệ loài gấu hoang dã

Tham dự hội thảo có đại diện Liên minh vườn thú hoang dã San Diego, Đại học Vinh, các nhà khoa học, chuyên gia đầu ngành, Chi cục Kiểm lâm, các vườn quốc gia cùng các đơn vị liên quan.

Thông tin tại hội thảo cho biết, quần thể gấu hoang dã tại Việt Nam đang suy giảm nghiêm trọng do nhu cầu tiêu thụ mật gấu - một sản phẩm được sử dụng trong dân gian để chữa nhiều loại bệnh. Việt Nam hiện ghi nhận hai loài gấu gồm gấu ngựa (Ursus thibetanus) và gấu chó (Helarctos malayanus), đều được xếp vào nhóm “dễ bị tổn thương” trong Sách đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN). Các nghiên cứu cho thấy quần thể hai loài này có thể suy giảm hơn 30% trong vòng 30 năm tới nếu không có biện pháp bảo vệ hiệu quả.

Thực tế cho thấy, vào đầu những năm 2000, nhiều cá thể gấu bị bắt từ tự nhiên và đưa vào các trại nuôi nhốt để lấy mật. Quá trình khai thác mật bằng ống thông khiến gấu mắc nhiều bệnh nghiêm trọng, tuổi thọ giảm mạnh, từ khoảng 20 năm trong tự nhiên xuống còn khoảng 10 năm khi bị nuôi nhốt. Có thời điểm giai đoạn 2010-2015, cả nước có khoảng 5.000 cá thể gấu bị nuôi nhốt lấy mật, riêng Nghệ An từng ghi nhận khoảng 1.000 cá thể.

Trước thực trạng đó, các tổ chức bảo tồn quốc tế và trong nước đã triển khai nhiều chương trình truyền thông nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của cộng đồng. Theo đại diện SDZWA, chiến dịch giảm nhu cầu sử dụng mật gấu được triển khai tại huyện Quỳnh Lưu (cũ), tỉnh Nghệ An, nơi từng có tỷ lệ sử dụng mật gấu cao. Dự án lựa chọn hai xã có đặc điểm tương đồng là Quỳnh Lương (cũ) và Quỳnh Thọ (cũ) , trong đó xã Quỳnh Lương (cũ) được chọn làm nhóm can thiệp triển khai chiến dịch, xã Quỳnh Thọ (cũ) lại làm nhóm đối chứng để so sánh kết quả.

Chiến dịch tập trung vào thay đổi hành vi tiêu dùng, khuyến khích người dân sử dụng các phương pháp điều trị bệnh thay thế như thuốc hoặc thảo dược thay vì mật gấu. Thông điệp này được truyền tải thông qua nhiều hình thức như áp phích, biểu ngữ, áo phông, các cuộc họp cộng đồng, hoạt động thể thao, cũng như các chương trình tuyên truyền tại địa phương…

Kết quả khảo sát sau chiến dịch cho thấy tỷ lệ người dân sử dụng mật gấu trong 12 tháng gần nhất tại xã can thiệp giảm mạnh, từ 16% xuống còn 1%. Trong khi đó, tại xã đối chứng - nơi không triển khai chiến dịch tỷ lệ này gần như không thay đổi. Ngoài ra, hành vi uống mật gấu cũng giảm đáng kể sau khi người dân tiếp cận các thông điệp truyền thông của dự án. Đồng thời, tỷ lệ người dân chuyển sang sử dụng thuốc hoặc thảo dược để điều trị bệnh tại địa bàn triển khai chiến dịch cao hơn 2,75 lần so với khu vực đối chứng.

Tại hội thảo, các chuyên gia và nhà khoa học đã tập trung thảo luận về những giải pháp nhằm duy trì hiệu quả của các chiến dịch giảm nhu cầu sử dụng mật gấu trong cộng đồng. Nhiều ý kiến cho rằng, bên cạnh các hoạt động truyền thông, cần tăng cường nghiên cứu về hành vi tiêu dùng sản phẩm từ động vật hoang dã để xây dựng thông điệp phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đồng thời, cần mở rộng các mô hình truyền thông dựa vào cộng đồng, phát huy vai trò của các tổ chức đoàn thể trong việc nâng cao nhận thức của người dân.

Các đại biểu cũng đề xuất tăng cường phối hợp giữa cơ quan quản lý, các tổ chức bảo tồn và cộng đồng địa phương nhằm thúc đẩy các chương trình giáo dục môi trường, giám sát quần thể gấu trong tự nhiên và từng bước giảm thiểu việc sử dụng các sản phẩm từ động vật hoang dã.

Bên cạnh kết quả tích cực đạt được, hội thảo cũng chỉ ra rằng, công tác bảo tồn gấu tại Việt Nam vẫn đối mặt nhiều thách thức như mất sinh cảnh rừng, săn bắt trái phép và nhu cầu tiêu thụ sản phẩm từ động vật hoang dã. Do đó, việc giảm nhu cầu sử dụng mật gấu cần được duy trì lâu dài và mở rộng ra nhiều địa phương khác.

Trong thời gian tới, các tổ chức bảo tồn dự kiến triển khai thêm các dự án giám sát quần thể gấu trong tự nhiên đồng thời, các chương trình hỗ trợ sinh kế cho cộng đồng sống gần rừng cũng sẽ được thúc đẩy nhằm hạn chế tình trạng săn bắt động vật hoang dã.

Quang An