Khai mở “kho báu carbon” từ rừng và lúa:Kỳ 3: Những “nút thắt” cần tháo gỡ

Ở Việt Nam, định hướng phát triển thị trường carbon đã được đặt ra trong Luật Bảo vệ môi trường năm 2020. Theo lộ trình của Bộ Tài nguyên và Môi trường, thị trường carbon trong nước sẽ được thí điểm từ năm 2025 và từng bước vận hành chính thức trong các năm sau. Khi đó, các doanh nghiệp thuộc nhóm phát thải lớn sẽ được phân bổ hạn ngạch phát thải. Nếu phát thải thấp hơn mức được cấp, doanh nghiệp có thể bán phần dư dưới dạng tín chỉ carbon; ngược lại, nếu phát thải vượt hạn ngạch, họ phải mua thêm tín chỉ từ các đơn vị dư tín chỉ hoặc đầu tư các giải pháp giảm phát thải để đạt Net Zero.

Tuy nhiên, việc hình thành thị trường carbon cũng đặt ra không ít thách thức. Một trong những yêu cầu quan trọng là phải xây dựng được hệ thống kiểm kê, đo đạc và xác minh phát thải minh bạch, chính xác. Đây là cơ sở để xác định hạn ngạch phát thải cũng như đảm bảo tính tin cậy của các tín chỉ carbon được giao dịch trên thị trường. Bên cạnh đó, khung pháp lý, cơ chế vận hành thị trường và năng lực tham gia của doanh nghiệp vẫn cần tiếp tục hoàn thiện.

Nếu những vấn đề này được giải quyết, thị trường carbon không chỉ là công cụ thực hiện các cam kết khí hậu mà còn mở ra cơ hội khai thác giá trị kinh tế từ các hoạt động hấp thụ carbon như rừng và nông nghiệp.

Mặc dù mang lại nhiều tín hiệu tích cực, cơ chế chi trả giảm phát thải từ rừng vẫn đang tồn tại không ít hạn chế. Theo các chuyên gia lâm nghiệp, những khu rừng có độ che phủ lớn, sinh khối cao và cây rừng lâu năm sẽ hấp thụ lượng carbon nhiều hơn so với rừng trồng hoặc rừng non. Tuy nhiên, hiện nay mức hỗ trợ vẫn chủ yếu được tính bình quân theo diện tích, chưa phản ánh đúng sự khác biệt về chất lượng rừng.

Ông Nguyễn Văn Liên – Giám đốc Lâm trường Quỳ Hợp cho biết, đơn vị đang quản lý khoảng 4.000 ha rừng tự nhiên. Nếu được áp dụng đầy đủ cơ chế chi trả giảm phát thải, mỗi năm lâm trường có thể nhận gần 2 tỷ đồng để phục vụ công tác quản lý và bảo vệ rừng. Tuy nhiên, trên thực tế, mức hỗ trợ hiện nay vẫn còn thấp so với nhu cầu. Theo ông Nguyễn Văn Sinh – Giám đốc Khu Bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt, chi phí thực tế để bảo vệ và chăm sóc một ha rừng tự nhiên khoảng 2 triệu đồng mỗi năm, trong khi mức hỗ trợ hiện tại chỉ khoảng 500 nghìn đồng/ha. Khoản hỗ trợ này chưa đủ bù đắp chi phí tuần tra, bảo vệ và phục hồi rừng, nhất là tại những khu vực rừng tự nhiên có địa hình phức tạp.

Một bất cập khác nằm ở quy định về đối tượng thụ hưởng. Nhiều đơn vị quản lý rừng được giao nhiệm vụ tổ chức thực hiện chi trả giảm phát thải nhưng bản thân đơn vị lại không được nhận nguồn hỗ trợ này do cán bộ, viên chức đã hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Vì vậy, kinh phí chủ yếu chỉ được chi trả cho các hộ dân hoặc cộng đồng nhận khoán bảo vệ rừng.

Trong thực tế, quy định này đã dẫn tới tình trạng một phần kinh phí không thể giải ngân hết. Đến hết năm 2025, gần 25 tỷ đồng từ nguồn giảm phát thải phải hoàn trả lại do không xác định được đối tượng thụ hưởng phù hợp theo quy định.

Bên cạnh đó, quy định “không trùng nguồn chi trả” cũng đang trở thành rào cản đối với nhiều địa phương. Theo quy định hiện hành, những diện tích rừng đã nhận tiền chi trả dịch vụ môi trường rừng từ các nhà máy thủy điện sẽ không được nhận thêm hỗ trợ từ chương trình giảm phát thải. Điều này khiến một số khu vực có diện tích rừng lớn nhưng lại không thể tiếp cận thêm nguồn lực tài chính để nâng cao sinh kế cho người dân giữ rừng.

Mỗi thí nghiệm được bố trí hai ô ruộng: Một ruộng áp dụng kỹ thuật tưới ngập – khô xen kẽ và một ruộng canh tác theo phương thức truyền thống làm đối chứng. Sau khi phân tích khí methane từ hai ruộng, các nhà khoa học so sánh mức phát thải. Phần chênh lệch chính là lượng khí được cắt giảm nhờ áp dụng kỹ thuật mới. Lượng khí methane này tiếp tục được quy đổi sang CO₂ tương đương; số tấn CO₂ trên mỗi ha cũng chính là lượng tín chỉ carbon có thể hình thành.

Tiến sĩ Vũ Duy Hoàng - giảng viên chính Khoa Nông học, Phó Giám đốc Trung tâm Sinh thái Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho biết, hiện nay có nhiều phương pháp để đo đạc và tính toán lượng phát thải cũng như mức giảm phát thải khí nhà kính trong sản xuất lúa, như sử dụng buồng thu mẫu kín, cảm biến tại hiện trường, ảnh viễn thám – vệ tinh, hoặc mô hình hóa dựa trên dữ liệu hoạt động và hệ số phát thải. Mỗi phương pháp có ưu và hạn chế riêng về chi phí, độ chính xác và phạm vi áp dụng. Trong thực tế, phương pháp phổ biến vẫn là sử dụng buồng kín để thu mẫu khí trực tiếp trên ruộng lúa. Mẫu thường được lấy định kỳ, khoảng 1 lần mỗi tuần, sau đó đưa về phòng thí nghiệm để phân tích nồng độ các khí phát thải. Từ các số liệu đo được cùng với những thông số liên quan, các nhà khoa học sẽ tính toán tổng lượng phát thải và quy đổi sang đơn vị CO₂ tương đương (CO₂e). Theo quy ước quốc tế, mỗi tấn CO₂e giảm phát thải được xác nhận tương ứng với một tín chỉ carbon.

Dù vậy, đối với các đơn vị phát thải như công nghiệp hay rừng, đo và xác nhận chỉ số vẫn cần chính xác minh bạch để thuyết phục.

Không chỉ trong lĩnh vực lâm nghiệp, quá trình giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp cũng đang gặp nhiều khó khăn. Đặc biệt, người trồng lúa – lực lượng trực tiếp tham gia các mô hình giảm phát thải – vẫn còn không ít băn khoăn khi phải thay đổi phương thức canh tác truyền thống. Các mô hình sản xuất lúa giảm phát thải như tưới ngập khô xen kẽ, giảm lượng phân bón hóa học hoặc tăng cường cơ giới hóa đã được triển khai tại nhiều địa phương. Những biện pháp này được đánh giá có khả năng giảm đáng kể lượng khí methane phát sinh từ ruộng lúa.

Tuy nhiên, do đang trong giai đoạn thí điểm, nhiều nông dân vẫn còn tâm lý e ngại khi thay đổi tập quán canh tác lâu nay. Việc thiếu thông tin cũng khiến quá trình chuyển đổi diễn ra chậm hơn so với kỳ vọng.

Một rào cản khác trong việc triển khai các mô hình trồng lúa giảm phát thải là hạ tầng thủy lợi nội đồng. Phương pháp tưới ngập - khô xen kẽ được khuyến khích áp dụng để giảm phát sinh khí methane, tuy nhiên, việc thực hiện đòi hỏi khả năng điều tiết nước linh hoạt và cánh đồng bằng phẳng để “xiết” nước đúng thời điểm. Trong khi đó, tại nhiều địa phương hệ thống kênh mương vẫn chưa được đầu tư đồng bộ, một số nơi còn xuống cấp. Nông dân vì vậy khó chủ động cấp, thoát nước theo yêu cầu kỹ thuật. Bên cạnh đó, tình trạng ruộng đất manh mún cũng khiến việc điều tiết nước giữa các thửa ruộng thiếu đồng bộ.