Thế giằng co giữa Mỹ - Iran trên đường trở lại bàn đàm phán
Trong khi Mỹ duy trì các yêu cầu tối đa về hạt nhân, Iran lại tận dụng ưu thế ở Eo biển Hormuz để đưa ra những đề xuất cứng rắn, tạo nên một thế giằng co đầy rủi ro giữa nỗ lực ngoại giao và nguy cơ leo thang quân sự diện rộng.
"Không có cơ hội cho đàm phán thành công"?
Gần đúng 1 tháng trước, Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff và ông Jared Kushner - con rể của Tổng thống Donald Trump, đã có cuộc gặp gián tiếp với giới chức Iran tại Geneva (Thụy Sĩ), trong bối cảnh chính quyền Tổng thống Trump liên tục khẳng định, ngoại giao là giải pháp ưu tiên. Tuy nhiên, chỉ hai ngày sau, Mỹ và Israel đã phát động chiến tranh chống lại Iran.
Hiện tại, Mỹ lại đang tìm cách nối lại đàm phán, sau khi ngày 23/3 ông Trump tuyên bố hai nước đang thương lượng để chấm dứt xung đột. Dù vậy, vẫn còn nhiều rào cản lớn trên con đường trở lại bàn đàm phán, bất chấp những tuyên bố lạc quan công khai từ Nhà Trắng.
Theo nhiều nguồn tin chia sẻ với CNN, các đồng minh Vùng Vịnh và châu Âu đang theo dõi sát sao và ngày càng lo ngại về sự thiếu đà tiến triển trong các nỗ lực đàm phán nhằm chấm dứt xung đột, hay thậm chí là việc thiết lập một lệnh ngừng bắn.
Dù các nỗ lực sắp xếp một cuộc gặp giữa hai bên đang được triển khai, các nguồn tin cho biết cuộc họp này khó có thể sớm diễn ra, do khoảng cách quá lớn trong các yêu cầu của hai quốc gia.
Bóng đen của các hành động quân sự tiếp diễn từ Mỹ và Israel đang bao trùm lên các cuộc thảo luận tiềm năng. Trong khi đó, Tehran nhận thấy họ đang nắm giữ một công cụ then chốt: quyền kiểm soát trên thực tế đối với Eo biển Hormuz.
"Những nguyên tắc cơ bản nhất phải được thống nhất trước khi hai bên chính thức bước vào đàm phán", một nguồn tin khu vực nói với CNN, đồng thời cho biết thêm rằng phía Iran hiện đã đưa ra "sự cự tuyệt tuyệt đối với đề xuất mang tính áp đặt tối đa".
Đầu tuần này, thông qua Pakistan, Mỹ đã chuyển cho Iran một bản danh sách gồm 15 điểm. Nhiều điều khoản trong số này lặp lại các yêu cầu mà Mỹ đã đưa ra trước khi chiến tranh nổ ra, bao gồm: Iran cam kết không sở hữu vũ khí hạt nhân; Mỹ tiếp quản số uranium làm giàu cấp độ cao của Iran; hạn chế năng lực quốc phòng của Tehran; chấm dứt sự hậu thuẫn của Iran đối với các lực lượng ủy nhiệm.
Nate Swanson, cựu quan chức Chính phủ Mỹ từng giữ chức Giám đốc phụ trách vấn đề Iran tại Hội đồng An ninh Quốc gia, nhận định: Nếu đây thực sự là lập trường của Mỹ, sẽ không bao giờ có cơ hội cho các cuộc đàm phán thành công.
Hai nguồn tin từ Israel tiết lộ với CNN rằng, một chủ thể đóng vai trò then chốt khác trong cuộc chiến là Israel đang lo ngại Mỹ có thể tuyên bố lệnh ngừng bắn kéo dài một tháng để tạo điều kiện đàm phán với Iran. Tuy nhiên, theo một nguồn tin, nước này vẫn hoài nghi về triển vọng đạt được bước đột phá. Về lâu dài, một thỏa thuận ngừng bắn cuối cùng có thể sẽ không giải quyết triệt để mọi quan ngại của Israel, nhất là về chương trình tên lửa đạn đạo của Iran cũng như các hoạt động ủy nhiệm trên khắp khu vực.
Chuyên gia Nate Swanson cho rằng, Iran có khả năng nhận định Tổng thống Trump vẫn giữ nguyên lập trường như trước, tức là đưa ra lựa chọn đầu hàng hoặc leo thang. Và có vẻ như Iran không thực sự coi trọng triển vọng ngoại giao. Ông cho biết, Tehran đang đưa ra "một đề xuất cũng táo bạo và thiếu thực tế không kém”.
Theo kênh truyền thông nhà nước Press TV ngày 25/3, một quan chức Iran đã phác thảo danh sách các yêu cầu của riêng nước này, bao gồm: chấm dứt hoàn toàn các hành động gây hấn; thiết lập các cơ chế cụ thể để đảm bảo cuộc chiến chống lại Iran sẽ không tái diễn; đảm bảo việc bồi thường thiệt hại chiến tranh một cách rõ ràng; chấm dứt các chiến dịch quân sự trên mọi mặt trận và đối với tất cả các lực lượng ủy nhiệm của Iran trên toàn khu vực; đảm bảo quyền thực thi chủ quyền của Iran đối với Eo biển Hormuz.
Thiếu tín hiệu cho một thỏa thuận khả thi
Bất chấp những bước tiến của Mỹ trong việc làm suy yếu năng lực quân sự của Iran, song việc Tehran kiểm soát Eo biển Hormuz trở thành một lợi thế tiềm tàng của Iran trong các cuộc đàm phán tương lai. Giới quan sát cho rằng, Eo biển Hormuz là một công cụ mới đối với Iran, theo một cách chưa từng thấy trước đây.
Một số quốc gia Vùng Vịnh và các đồng minh khác của Mỹ mong muốn một lệnh ngừng bắn ngay lập tức và mở cửa lại eo biển, nhưng các quốc gia khác lại kỳ vọng vào một thỏa thuận toàn diện hơn. Trong bài xã luận đăng trên tờ Wall Street Journal ngày 25/3, Đại sứ Các Tiểu vương quốc Ả rập Thống nhất (UAE) tại Mỹ Yousef Al Otaiba cho rằng, một lệnh ngừng bắn đơn thuần lúc này là chưa đủ, đồng thời kêu gọi đạt được một thỏa thuận tổng thể.
Các quan chức Iran liên tục khẳng định họ không đàm phán với Mỹ. Nhưng Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết, có sự trao đổi thông điệp giữa hai nước thông qua các bên trung gian.
"Việc các thông điệp được gửi đi và chúng tôi đáp lại bằng những cảnh báo, hoặc nêu rõ lập trường của mình không được gọi là đàm phán hay đối thoại. Đó chỉ là sự trao đổi thông điệp" - Ngoại trưởng Iran phát biểu trên Đài Phát thanh và Truyền hình Nhà nước Iran ngày 25/3.
Trong khi đó cùng ngày, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt vẫn khẳng định rằng "các cuộc đàm phán đang tiếp diễn" và "mang lại hiệu quả".
Hai quan chức cấp cao chia sẻ với CNN rằng, giới chức trong chính quyền Tổng thống Trump đang nỗ lực sắp xếp một cuộc họp tại Pakistan vào cuối tuần này để thảo luận về lối thoát cho cuộc chiến. Kế hoạch hiện tại là Phó Tổng thống J.D. Vance sẽ đến Pakistan, có thể đi cùng với các quan chức cấp cao khác của ông Trump.
Theo giới chức Mỹ, thời điểm, địa điểm và thành phần tham gia của chuyến đi tiềm năng này vẫn có thể thay đổi. Theo hai nguồn tin am hiểu vấn đề, Thổ Nhĩ Kỳ cũng được đề xuất làm địa điểm đàm phán tiềm năng do một số quan chức lo ngại về vấn đề an ninh nếu tổ chức họp tại Pakistan. Cả Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ đều từng đóng vai trò trung gian giữa Mỹ và Iran.
Trong bối cảnh nhiều luồng thông tin về các cuộc đàm phán tiềm năng vào cuối tuần này đang diễn ra dồn dập, các đồng minh Vùng Vịnh đang thúc giục ông Trump không leo thang chiến tranh bằng cách triển khai bộ binh chiếm đóng Đảo Kharg hoặc tịch thu số uranium làm giàu của Iran. Động thái này xuất phát từ lo ngại rằng, việc Mỹ chiếm đóng hòn đảo sẽ dẫn đến thương vong lớn, có khả năng kích động sự trả đũa của Iran nhắm vào cơ sở hạ tầng trong khu vực và làm kéo dài xung đột.