Nông thôn Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới: Chuyển đổi, thích ứng và phát triển bền vững theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng

Tham dự tọa đàm có nhiều chuyên gia, nhà hoạch định chính sách giàu kinh nghiệm: TS. Cao Đức Phát - nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; TS. Bùi Sỹ Lợi - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội; TS. Nguyễn Tiến Dĩnh - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ; TS. Trịnh Ngọc Thạch - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội; Thiếu tướng, GS.TS. Nguyễn Văn Tài - nguyên Phó Giám đốc Học viện Chính trị, Bộ Quốc phòng; PGS.TS. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội; PGS.TS. Lưu Bích Ngọc - Chánh Văn phòng Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực; PGS.TS. Đào Thế Anh - Chủ tịch Hội Khoa học phát triển nông thôn Việt Nam; PGS.TS. Lê Thị Thanh Hà - Phó Viện trưởng Viện Triết học, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh; GS.TS. Trịnh Duy Luân - nguyên Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam; PGS.TS. Mai Quỳnh Nam - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu con người; PGS.TS. Nguyễn Đức Vinh - nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học; PGS.TSKH. Lương Đình Hải - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu con người, cùng nhiều nhà khoa học và chuyên gia khác.

Đây là hoạt động thuộc nhiệm vụ khoa học trọng điểm cấp cơ sở của Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội do GS.TS. Nguyễn Tuấn Anh làm chủ nhiệm. Hoạt động hướng tới mục tiêu cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc xây dựng một số báo cáo tư vấn chính sách về triển nông thôn trong giai đoạn mới.

Khẳng định vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới

Phát biểu khai mạc, GS.TS. Hoàng Anh Tuấn - Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn nhấn mạnh, việc nghiên cứu nông thôn Việt Nam hiện nay cần đặt trong bối cảnh chuyển đổi toàn diện của đất nước - từ mô hình tăng trưởng, cấu trúc kinh tế đến quản trị xã hội và chuyển đổi số.

Theo đó, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác lập một hệ thống định hướng chiến lược rõ ràng, trong đó, nổi bật là việc khẳng định vai trò chủ thể của nông dân trong phát triển nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới. Nông dân không chỉ là lực lượng sản xuất mà còn là trung tâm của quá trình đổi mới, là chủ thể tham gia và đồng kiến tạo phát triển.

Cùng với đó, tư duy phát triển cũng được chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp, gắn với hoàn thiện thể chế, thúc đẩy liên kết chuỗi giá trị, thu hút doanh nghiệp và nâng cao năng lực cạnh tranh. Đặc biệt, phát triển nông thôn được đặt trong mối quan hệ hữu cơ với bảo vệ môi trường, sử dụng bền vững tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu - những yêu cầu mang tính dài hạn.

Những định hướng này tạo nền tảng để tái cấu trúc không gian nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững và lấy con người làm trung tâm.

Những cách nhìn đa chiều về nông thôn

Phát biểu tại tọa đàm, TS. Cao Đức Phát - nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn nhấn mạnh định hướng xuyên suốt là xây dựng nông thôn hiện đại, phồn vinh, hạnh phúc. Theo ông, hiện đại hóa nông thôn không thể chỉ giới hạn ở phát triển hạ tầng hay tăng trưởng kinh tế, mà phải hướng tới nâng cao chất lượng sống, bảo đảm phúc lợi và hạnh phúc của người dân như một mục tiêu trung tâm của phát triển.

Tiếp cận từ góc độ chính sách xã hội, TS. Bùi Sỹ Lợi - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Xã hội của Quốc hội cho rằng, nông thôn cần được kiến tạo như một không gian sống hiện đại, bền vững và đáng sống, nơi các điều kiện về việc làm, an sinh xã hội, giáo dục, y tế và môi trường được bảo đảm một cách đồng bộ, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống của cư dân nông thôn.

Ở phương diện quản trị, TS. Nguyễn Tiến Dĩnh - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nông thôn văn minh, thịnh vượng, hạnh phúc và đáng sống, trong đó đổi mới hệ thống quản trị giữ vai trò then chốt. Theo ông, cần hướng tới một mô hình quản trị hiệu quả, minh bạch và gần dân hơn.

Đáng chú ý, PGS.TS. Đào Thế Anh đã nhấn mạnh tiếp cận mang tính tích hợp thông qua định hướng nông nghiệp sinh thái - nông thôn hiện đại - nông dân văn minh. Cách tiếp cận này được xem là một khung phát triển toàn diện, nhấn mạnh sự kết hợp hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, tiến bộ xã hội và bảo vệ môi trường, đồng thời, đề cao vai trò chủ thể của người nông dân trong tiến trình phát triển.

Nông thôn Việt Nam trong quá trình tái cấu trúc đa chiều

Các tham luận tại tọa đàm đã thống nhất nhận định rằng, nông thôn Việt Nam đang bước vào một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc và toàn diện, diễn ra đồng thời trên nhiều phương diện kinh tế, xã hội và môi trường.

Trước hết, về kinh tế, nông thôn không còn được đặc trưng bởi tính thuần nông mà đang chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng đa dạng hóa sinh kế. Sự gia tăng của các hoạt động phi nông nghiệp như dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp và kinh tế hộ gia đình đa ngành đã làm thay đổi căn bản cấu trúc sản xuất cũng như nguồn thu nhập của người nông dân. Quá trình này không chỉ mở rộng cơ hội sinh kế mà còn thúc đẩy sự hình thành các hình thức tổ chức kinh tế linh hoạt hơn trong không gian nông thôn.

Ở chiều cạnh xã hội, các thiết chế truyền thống như gia đình, dòng họ và cộng đồng làng xã đang có những biến đổi đáng kể dưới tác động của di cư lao động, tiến bộ công nghệ và sự thay đổi trong lối sống. Quan hệ cộng đồng vì thế vừa có xu hướng mở rộng theo các mạng lưới xã hội mới, vừa đối mặt với nguy cơ suy giảm mức độ cố kết truyền thống - một yếu tố vốn giữ vai trò nền tảng trong đời sống nông thôn.

Song song với những cơ hội phát triển, nông thôn Việt Nam cũng đang phải đối diện với hàng loạt thách thức mới như gia tăng bất bình đẳng, già hóa dân số, áp lực ô nhiễm môi trường và tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Những vấn đề này đòi hỏi phải có cách tiếp cận phát triển mang tính tổng thể, tích hợp và dài hạn, vượt ra khỏi các khuôn khổ chính sách đơn ngành.

Đổi mới quản trị nông thôn trong bối cảnh mới

Trên nền tảng những biến đổi sâu sắc của nông thôn hiện nay, các đại biểu thống nhất rằng đổi mới quản trị nông thôn không chỉ là yêu cầu cấp thiết mà còn là điều kiện mang tính quyết định đối với hiệu quả phát triển trong giai đoạn tới. Theo đó, quản trị nông thôn cần được chuyển dịch sang mô hình quản trị đa chủ thể, bảo đảm sự tham gia thực chất và có trách nhiệm của người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội trong toàn bộ quá trình hoạch định và thực thi chính sách.

Trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc tái cấu trúc bộ máy quản lý ở nông thôn cần được thực hiện đồng bộ với nâng cao năng lực thể chế và chất lượng đội ngũ cán bộ cơ sở, nhằm bảo đảm tính linh hoạt, minh bạch và hiệu quả trong quản trị. Đặc biệt, chuyển đổi số được xác định là một đòn bẩy quan trọng, không chỉ giúp nâng cao chất lượng cung cấp dịch vụ công mà còn mở rộng không gian tham gia của người dân, qua đó thúc đẩy quản trị công theo hướng công khai, minh bạch và tương tác nhiều chiều.

Nguồn nhân lực và văn hóa: Trụ cột của phát triển bền vững

Một trục nội dung xuyên suốt của tọa đàm là làm rõ vai trò nền tảng của nguồn nhân lực và văn hóa trong phát triển nông thôn bền vững. Trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tiến trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, lao động nông thôn đứng trước yêu cầu phải được tái trang bị về kỹ năng, đặc biệt là kỹ năng số, năng lực thích ứng với thị trường lao động biến động và tư duy đổi mới, sáng tạo. Việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực vì vậy không chỉ là đòi hỏi về mặt kinh tế, mà còn là điều kiện tiên quyết để nông thôn tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị mới và nâng cao vị thế trong nền kinh tế hiện đại.

Song song với đó, văn hóa làng xã được khẳng định như một nguồn lực nội sinh đặc biệt quan trọng. Việc bảo tồn, kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc mà còn tạo nền tảng xã hội vững chắc cho phát triển dài hạn, tăng cường sự gắn kết cộng đồng và củng cố năng lực thích ứng của nông thôn trước những biến động của thời đại.

Từ diễn đàn học thuật đến gợi mở chính sách

Có thể khẳng định, tọa đàm không chỉ mang ý nghĩa học thuật thuần túy mà còn thực sự trở thành một diễn đàn tư vấn chính sách có giá trị, góp phần định hình tư duy và cách tiếp cận mới đối với phát triển nông thôn Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển mới. Các trao đổi tại tọa đàm đã hội tụ ở một tầm nhìn chung: Xây dựng nông thôn hiện đại, phồn vinh, bền vững, hạnh phúc và đáng sống, trên nền tảng phát triển nông nghiệp sinh thái - nông thôn hiện đại - nông dân văn minh.

Thông qua các tham luận và thảo luận chuyên sâu, tọa đàm đã góp phần làm sáng tỏ những vấn đề cốt lõi đặt ra đối với nông thôn Việt Nam hiện nay, đồng thời, gợi mở nhiều hướng tiếp cận và giải pháp chính sách có tính khả thi. Những kết quả này không chỉ bổ sung luận cứ khoa học quan trọng mà còn có ý nghĩa thực tiễn rõ nét, góp phần thúc đẩy quá trình cụ thể hóa và triển khai hiệu quả các định hướng phát triển nông thôn theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng.

Tuấn Anh