Ngành cà phê Việt Nam nỗ lực thoát bẫy xuất khẩu thô sau mốc 9 tỷ USD

Ngành cà phê Việt Nam đang đứng trước bước ngoặt lịch sử khi kim ngạch xuất khẩu chạm ngưỡng 9 tỷ USD vào năm 2025. Tuy nhiên, sự tăng trưởng này chủ yếu dựa vào biến động giá thế giới thay vì giá trị gia tăng từ chế biến. Để phát triển bền vững, việc thoát khỏi mô hình xuất khẩu thô và xây dựng hệ tiêu chuẩn chất lượng quốc tế trở thành yêu cầu cấp thiết đối với toàn ngành.

Nghịch lý giá trị giữa xuất khẩu thô và chế biến sâu

Số liệu thống kê cho thấy kim ngạch xuất khẩu cà phê của Việt Nam đã bứt phá mạnh mẽ từ mốc 3 tỷ USD (năm 2021) lên 9 tỷ USD (năm 2025). Đáng chú ý, giá xuất khẩu bình quân đã tăng từ mức dưới 2.000 USD/tấn lên 5.660 USD/tấn trong cùng giai đoạn, tương ứng mức tăng 183%.

Dù con số tổng giá trị rất lớn, nhưng khi so sánh với các tập đoàn toàn cầu, khoảng cách về giá trị gia tăng vẫn còn đáng kể. Điển hình như nhãn hàng Nespresso của Nestlé (Thụy Sĩ) đã mang về doanh thu 8,4 tỷ USD chỉ trong năm 2025, gần bằng tổng kim ngạch của cả ngành cà phê Việt Nam. Điều đáng nói là Thụy Sĩ không trồng cà phê nhưng lại dẫn đầu về doanh số nhờ năng lực chế biến và quản trị thương hiệu.

Ông Thái Như Hiệp, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, chỉ ra nghịch lý trong định giá: trong khi 1 kg cà phê nguyên liệu có giá 100.000 đồng thường bị coi là đắt, thì người tiêu dùng lại sẵn sàng chi 100.000 đồng cho chỉ một ly cà phê. Thực tế, 1 kg cà phê nhân sau khi rang xay có thể pha được khoảng 40 ly, cho thấy biên lợi nhuận khổng lồ nằm ở khâu thành phẩm.

Chiến lược đầu tư công nghệ cao để nâng tầm thương hiệu

Để phá vỡ thực trạng này, các doanh nghiệp đầu ngành đã bắt đầu triển khai các dự án quy mô lớn. Công ty TNHH Vĩnh Hiệp hiện đang thực hiện 5 dự án trọng điểm với tổng vốn đầu tư 710 triệu USD. Trong đó, trọng tâm là nhà máy chế biến công nghệ cao sấy lạnh và sấy phun công suất 18.000 tấn/năm nhằm tấn công vào phân khúc cao cấp.

Bên cạnh đó, xu hướng sản xuất xanh cũng được chú trọng với dự án nhà máy phân bón hữu cơ từ phụ phẩm cà phê, giúp tái tạo đất và đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe từ các thị trường như EU và Mỹ. Theo ông Lê Ngọc Ánh Minh, Chủ tịch Pacific Group, các doanh nghiệp Việt cần tận dụng mạng lưới của các tập đoàn bán lẻ quốc tế và cộng đồng người Việt tại nước ngoài để thâm nhập thị trường bản địa hiệu quả hơn.

Xây dựng tiêu chuẩn Robusta toàn cầu

Một rào cản lớn khác là Việt Nam dù chiếm hơn 40% sản lượng Robusta toàn cầu nhưng dòng cà phê này vẫn chưa có hệ tiêu chuẩn và ngôn ngữ chất lượng đồng bộ như Arabica. Hiện chỉ có khoảng 30% sản lượng được quản lý theo các mô hình chứng nhận và truy xuất nguồn gốc hiện đại.

Trong bối cảnh Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) sắp có hiệu lực, việc minh bạch hóa chuỗi cung ứng trở thành điều kiện bắt buộc để giữ chân các đối tác quốc tế. Các chuyên gia nhấn mạnh, Việt Nam cần chuyển đổi từ quốc gia sản xuất hàng hóa sang trung tâm toàn cầu về Robusta chất lượng cao.

Diễn biến thị trường quý I/2026

Tính đến hết tháng 3-2026, xuất khẩu cà phê đạt 577.300 tấn. Dù khối lượng tăng 12,6%, nhưng giá trị chỉ đạt 2,71 tỷ USD, giảm 6,4% so với cùng kỳ do giá xuất khẩu bình quân giảm mạnh xuống còn 4.696,8 USD/tấn. Tại khu vực Tây Nguyên, giá cà phê trong nước cũng ghi nhận mức giảm từ 2.500 - 2.800 đồng/kg do áp lực từ nguồn cung dự kiến tăng mạnh tại Brazil.

Mặc dù thị trường Ý có sự sụt giảm, nhưng Trung Quốc đang nổi lên là thị trường tiềm năng nhất khi mức nhập khẩu tăng gấp đôi, mở ra cơ hội mới cho các dòng sản phẩm cà phê chế biến của Việt Nam trong tương lai.

Thành Vinh