Giá phân bón tăng phi mã sau căng thẳng Trung Đông: Urê tăng thêm 54%, đe dọa an ninh lương thực
Xung đột tại Iran và việc đóng cửa eo biển Hormuz đã đẩy giá phân bón tăng vọt trên toàn cầu. Giá urê tăng 54% chỉ trong hai tháng, đạt 726 USD/tấn, cao nhất kể từ cuộc chiến Nga - Ukraine năm 2022. Các chuyên gia cảnh báo tác động lan tỏa nghiêm trọng đến giá lương thực, đặc biệt tại châu Phi và Nam Á.
Giá phân bón tăng vọt do đóng cửa eo biển Hormuz
Theo Nikkei Asia, xung đột tại Iran đã khiến giá phân bón trên thị trường quốc tế tăng mạnh. Nguyên nhân chính là việc đóng cửa eo biển Hormuz làm đình trệ các chuyến hàng xuất khẩu từ khu vực Trung Đông, gây ra mối đe dọa trực tiếp đối với an ninh lương thực toàn cầu.
Theo số liệu từ Ngân hàng Thế giới (World Bank), giá urê đã tăng 54% trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 3, đạt mức 726 USD/tấn. Mức giá này cao hơn 80% so với cùng kỳ năm ngoái và là đỉnh cao nhất kể từ tháng 4/2022, thời điểm xung đột Nga - Ukraine bùng phát.
Vì sao giá phân bón phụ thuộc vào Trung Đông?
Trong nhóm phân bón dinh dưỡng chính gồm nitơ, axit photphoric và kali, các sản phẩm như urê và amoniac được sản xuất thông qua quá trình tách hydro từ khí tự nhiên và tổng hợp với nitơ trong khí quyển. Các quốc gia vùng Vịnh như Qatar, Arab Saudi và Oman là những nhà xuất khẩu lớn nhất thế giới.
Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), các quốc gia vùng Vịnh chiếm khoảng 30 - 35% xuất khẩu urê toàn cầu và 20 - 30% xuất khẩu amoniac. Một nhà máy sản xuất urê tại Qatar đã phải ngừng hoạt động sau các cuộc tấn công của Iran, còn hoạt động vận chuyển phân bón qua eo biển Hormuz gần như bị tê liệt hoàn toàn.
Khí tự nhiên tăng giá kéo theo phân bón
Nhà kinh tế John Baffes thuộc World Bank cho biết giá khí tự nhiên đã tăng khoảng 60% trong giai đoạn từ tháng 2 đến tháng 3, qua đó kéo theo đà tăng mạnh của giá urê và các loại phân bón khác. Theo ông, sự gián đoạn các tuyến vận chuyển tại Trung Đông không chỉ ảnh hưởng đến năng lượng và phân bón mà còn lan sang các nguyên liệu thiết yếu phục vụ sản xuất lương thực.
Nguồn cung phân bón photphat bị thắt chặt
Nguồn cung phân bón gốc axit photphoric cũng đang gặp khó khăn. Dù quặng photphat được khai thác tại Trung Quốc, Morocco, Jordan và một số quốc gia khác, quá trình chế biến thành phân bón phụ thuộc lớn vào axit sulfuric — được sản xuất từ lưu huỳnh có nguồn gốc chủ yếu từ các nước vùng Vịnh.
Khoảng 50% lượng lưu huỳnh thương mại toàn cầu, một sản phẩm phụ của quá trình lọc dầu và khí đốt, được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Giá quốc tế của photphat và diammonium phosphate (DAP) đã tăng khoảng 5% từ tháng 2 đến tháng 3. Xu hướng tăng giá phân bón nhóm này đã hình thành từ mùa xuân năm ngoái, trong bối cảnh Trung Quốc áp dụng các biện pháp hạn chế xuất khẩu.
FAO lưu ý rằng, khác với dầu thô, thị trường phân bón không có cơ chế dự trữ chiến lược mang tính phối hợp toàn cầu, khiến khả năng ứng phó với gián đoạn nguồn cung trở nên hạn chế hơn rất nhiều.
Tác động lan rộng sang ngành lương thực
Lo ngại lớn nhất từ việc giá phân bón leo thang là tác động lan tỏa sang giá lương thực. Trên thực tế, giá lúa mì và dầu thực vật trên thị trường quốc tế đã bắt đầu tăng.
Giá lúa mì tăng 7%
Theo World Bank, giá lúa mì giao dịch tại Mỹ trong tháng 3 đạt 276 USD/tấn, tăng 7% so với tháng trước. Khu vực Trung Tây Mỹ — vùng sản xuất trọng điểm — cũng đang chịu ảnh hưởng của hạn hán, khi nhiệt độ cao bất thường trong tháng 3 gây bất lợi cho sự phát triển của lúa mì vụ đông.
Dầu thực vật và nhiên liệu sinh học tăng giá
Trong bối cảnh giá dầu thô leo thang, nhu cầu đối với dầu đậu nành, dầu cọ và các loại dầu thực vật phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học cũng gia tăng, tiếp tục đẩy giá lên cao. Một số quốc gia Đông Nam Á đang xem xét nâng tỷ lệ pha trộn nhiên liệu sinh học nhằm giảm áp lực giá bán lẻ nhiên liệu. Giá dầu đậu nành trong tháng 3 đã tăng 16% so với tháng 2.
Nguy cơ đối với sản xuất nông nghiệp toàn cầu
Hiện mùa gieo trồng vụ xuân đã bắt đầu tại Bắc bán cầu. Nếu tình trạng đóng cửa eo biển Hormuz kéo dài, hoạt động sản xuất nông nghiệp tại châu Á cũng như tại Nam bán cầu sẽ chịu ảnh hưởng đáng kể.
Phân bón chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu chi phí sản xuất nông nghiệp tại các quốc gia đang phát triển, khiến khu vực này đặc biệt dễ tổn thương trước biến động giá. Chi phí phân bón chỉ chiếm khoảng 10% giá trị các lô hàng ngô tại Bắc Mỹ, nhưng tỷ lệ này có thể lên tới 56% tại Tây Phi.
Liên Hợp Quốc kêu gọi mở lại eo biển Hormuz
Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Antonio Guterres đã kêu gọi các bên, bao gồm Iran, sớm nối lại hoạt động vận chuyển qua eo biển Hormuz nhằm giảm thiểu rủi ro đối với sản xuất lương thực tại châu Phi và Nam Á. Trước đó, Liên Hợp Quốc từng đóng vai trò trung gian trong thỏa thuận giữa Nga và Ukraine năm 2022, giúp khôi phục tạm thời xuất khẩu ngũ cốc qua Biển Đen.
Khó tìm nguồn cung thay thế
Xung đột Nga - Ukraine từng khiến giá lúa mì toàn cầu tăng mạnh do vai trò xuất khẩu lớn của hai quốc gia này. Tuy nhiên, nguồn cung đã dần được bù đắp khi Liên minh châu Âu và các nước khác gia tăng sản lượng, giúp thị trường ổn định trở lại sau khoảng sáu tháng.
Với phân bón, khả năng tìm kiếm nguồn cung thay thế hiện gặp nhiều hạn chế hơn do nguyên liệu đầu vào tập trung tại một số ít quốc gia. Nếu giá phân bón và năng lượng tiếp tục duy trì ở mức cao, chi phí sản xuất gia tăng có thể khiến nông dân trì hoãn hoặc cắt giảm diện tích gieo trồng, đặt ra nguy cơ thiếu hụt lương thực trong các vụ mùa tới.