Phối hợp đào tạo nghề ở Nghệ An: Doanh nghiệp và nhà trường "lệch pha"
Nhu cầu lao động tại các khu công nghiệp và khu kinh tế ở Nghệ An đang gia tăng nhanh, đặc biệt ở nhóm lao động kỹ thuật và công nhân lành nghề. Trong khi đó, mỗi năm hệ thống cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn đào tạo ra hàng chục nghìn học viên. Tuy nhiên, một nghịch lý đang xuất hiện: doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc tuyển dụng nhân lực phù hợp, còn nhiều lao động sau đào tạo lại chưa tìm được việc làm đúng chuyên môn, cho thấy sự lệch pha rõ rệt giữa cung và cầu lao động.
Doanh nghiệp và trường nghề “lệch pha”
Tại ngày hội việc làm tổ chức đầu tháng 4 vừa qua, gian hàng của Công ty Luxshare ICT đặt ngay vị trí đầu tiên, thu hút đông người lao động đến tìm hiểu. Đại diện doanh nghiệp, ông Nguyễn Quang Minh - phụ trách nhân sự cho biết: Đơn vị đang cần số lượng lớn lao động, trong đó có khoảng 1.500 vị trí dành cho nhân viên kỹ thuật và công nhân lành nghề.
Theo ông Minh, nếu tuyển được nguồn lao động đã qua đào tạo từ các trường nghề trong tỉnh, doanh nghiệp sẽ giảm đáng kể chi phí đào tạo lại và rút ngắn thời gian thích ứng của người lao động. Tuy nhiên, khi được hỏi tỷ lệ lao động được tuyển dụng chính thức sau các chương trình phối hợp đào tạo là bao nhiêu, phía doanh nghiệp cho rằng, rất khó thống kê, và con số thực tế không nhiều.
Điều này cho thấy: Doanh nghiệp và trường nghề có ký kết hợp tác, nhưng hiệu quả chuyển hóa thành tuyển dụng lâu dài còn hạn chế. Sau mỗi mùa tuyển dụng, doanh nghiệp vẫn phải tiếp tục tìm người ở nhiều tỉnh, thành khác.
Về vấn đề hợp tác đào tạo để cung cấp nguồn lao động, nhiều doanh nghiệp cũng lý giải rằng, nhiều học sinh, sinh viên trường nghề kỳ vọng mức lương khá cao ngay từ đầu, trong khi các thỏa thuận hợp tác thường chỉ dừng ở mức hỗ trợ chi phí thực tập hoặc trả lương theo thời gian thực hành. Những lao động sau tốt nghiệp chưa thể nhận mức lương như một lao động có chứng chỉ nghề, họ chỉ được trả lương tốt hơn sau một vài năm làm việc.
Từ phía cơ sở đào tạo, Trường Cao đẳng Kỹ thuật Công nghiệp Việt Nam - Hàn Quốc cho biết, mỗi năm đơn vị ký kết với nhiều doanh nghiệp trong tỉnh, đồng thời, liên kết với các doanh nghiệp lớn ở phía Bắc và phía Nam để đưa sinh viên tham gia thực hành, thực tập ngắn hạn hoặc dài hạn.
Tuy nhiên, không phải mô hình hợp tác nào cũng mang đúng nghĩa đào tạo nghề gắn với doanh nghiệp. Nhiều trường hợp, học sinh - sinh viên được tiếp nhận đúng vào thời điểm doanh nghiệp thiếu lao động thời vụ. Các em được trả lương theo giờ làm, nhưng công việc chủ yếu là những khâu đơn giản, mang tính hỗ trợ, tương tự lao động phổ thông. Chỉ một số ít doanh nghiệp ký kết theo hướng đào tạo chuyên sâu, cho sinh viên tiếp cận dây chuyền hiện đại, tham gia các công đoạn lắp ráp, vận hành hoặc hoàn thiện sản phẩm bằng máy móc công nghệ cao. Chính ở những mô hình này, người học có động lực gắn bó hơn, tỷ lệ mong muốn ở lại làm việc sau tốt nghiệp cũng cao hơn rõ rệt. Theo đại diện nhà trường, đa số doanh nghiệp đang cần số lượng nhân công lớn lại chưa mặn mà với hình thức đào tạo theo mô-đun học phần hay đặt hàng đào tạo chuyên sâu.
Nói cách khác, doanh nghiệp cần người ngay, còn nhà trường cần thời gian đào tạo. Khi hai nhu cầu không cùng nhịp, hợp tác khó đi đến chiều sâu.
Sử dụng học sinh trường nghề như lao động phổ thông
Từ thực tế trên, có thể thấy nhiều doanh nghiệp hiện nay khát lao động phổ thông và lao động thời vụ hơn là lực lượng kỹ thuật được đào tạo bài bản. Việc ký kết với trường nghề, ở một số nơi, vì thế mang mục tiêu bổ sung nhân lực ngắn hạn nhiều hơn là xây dựng nguồn nhân sự lâu dài.
Không ít doanh nghiệp đang sử dụng lao động qua đào tạo như lao động phổ thông và trả lương ở mức lao động phổ thông. Khi đó, người học khó thấy giá trị của bằng cấp, chứng chỉ nghề; còn nhà trường cũng khó thuyết phục người học theo đuổi đào tạo nghề chất lượng cao. Và tất nhiên lao động đã có chứng chỉ nghề hệ trung cấp, cao đẳng không chịu đầu quân cho các doanh nghiệp chỉ sử dụng họ như lao động phổ thông.
Ông Trần Hữu Thượng - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh
Từ đầu năm 2025 đến nay, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp trên địa bàn tỉnh đã tuyển sinh, đào tạo hơn 61.000 lượt người. Trong đó, trình độ cao đẳng gần 5.000 người; trung cấp hơn 9.000 người; sơ cấp và đào tạo dưới 3 tháng hơn 46.000 lượt người. Đây là nguồn nhân lực không nhỏ. Nhưng đáng chú ý, nhiều người sau đào tạo không chọn làm việc tại doanh nghiệp trong tỉnh, hoặc không làm đúng ngành nghề đã học. Một phần nguyên nhân đến từ việc cam kết tuyển dụng sau hợp tác đào tạo chưa được thực hiện như kỳ vọng; phần khác do chênh lệch thu nhập giữa lao động có tay nghề và lao động phổ thông chưa đủ hấp dẫn.
Ở chiều ngược lại, các cơ quan quản lý cũng nhìn nhận nhà trường chưa thể đứng ngoài những bất cập hiện nay. Theo ông Trần Phi Hùng - Trưởng phòng Lao động, Việc làm - An toàn lao động, Sở Nội vụ: Nhiều doanh nghiệp phản ánh học sinh, sinh viên tốt nghiệp dù có kỹ năng nghề cơ bản nhưng còn thiếu kỹ năng mềm như giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phản biện, xử lý tình huống và thích nghi môi trường sản xuất hiện đại.
Điều này lý giải vì sao có những trường hợp doanh nghiệp chấp nhận tuyển lao động phổ thông rồi đào tạo lại từ đầu, thay vì tuyển người đã qua trường nghề nhưng thiếu khả năng hòa nhập với dây chuyền thực tế.
Giải pháp nào để kéo gần khoảng cách?
Theo thống kê của Sở Nội vụ, từ đầu năm 2025 đến nay đã có hơn 52 lượt doanh nghiệp trong khu công nghiệp, khu kinh tế xây dựng phương án sử dụng lao động; phối hợp với cơ sở đào tạo nghề để đào tạo lại, đào tạo nâng cao, hỗ trợ học sinh - sinh viên thực tập và tuyển dụng. Cùng thời gian này, các trường cao đẳng, trung cấp đã liên kết với hơn 200 lượt doanh nghiệp trong và ngoài nước để đưa học sinh, sinh viên và giáo viên đi thực hành, thực tập, đồng thời giải quyết việc làm sau đào tạo. Con số đó cho thấy kết nối đã có, nhưng chất lượng kết nối cần thay đổi.
Tại hội nghị cung - cầu lao động diễn ra vào đầu tháng 4/2026, nhiều chuyên gia cho rằng, doanh nghiệp không nên chỉ là “người sử dụng lao động”, mà phải trở thành “đồng tác giả” của quá trình đào tạo. Nghĩa là doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu nhân lực, góp ý chương trình học, cử chuyên gia giảng dạy, tiếp nhận thực hành và cam kết tuyển dụng với mức lương phù hợp.
Mô hình đào tạo nghề kép đang được nhiều nước phát triển áp dụng là một gợi mở đáng chú ý. Theo đó, doanh nghiệp tuyển lao động từ đầu, sau đó phối hợp với trường nghề tổ chức đào tạo theo tỷ lệ khoảng 70% thực hành tại doanh nghiệp và 30% lý thuyết tại trường. Người học vừa có tay nghề, vừa quen môi trường sản xuất thực tế. Đây là hướng đi phù hợp với những ngành cần lao động kỹ thuật lớn như điện tử, cơ khí, tự động hóa, dệt may công nghệ cao.
Một nguyên nhân khiến hợp tác đào tạo chưa hiệu quả là thiếu dữ liệu thống nhất về nhu cầu nhân lực. Nhiều trường không nắm rõ doanh nghiệp sẽ cần nghề gì, số lượng bao nhiêu, trình độ ra sao trong 1-2 năm tới. Trong khi đó, doanh nghiệp cũng ít cập nhật kế hoạch dài hạn cho cơ sở đào tạo.
Theo ông Trần Hữu Thượng - Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh, bản chất của phối hợp đào tạo nghề là quan hệ cùng có lợi: Doanh nghiệp có nhân lực phù hợp, nhà trường nâng cao uy tín, người học có việc làm ổn định. Nhưng nếu doanh nghiệp chỉ tìm lao động thời vụ, còn nhà trường chỉ chú trọng số lượng tuyển sinh, thì liên kết ấy khó bền vững.
Điểm "chênh" hôm nay không nằm ở việc thiếu người hay thiếu nhân lực lành nghề qua đào tạo, mà ở chỗ thiếu một cơ chế hợp tác thực chất. Khi người học được đào tạo đúng nhu cầu, được trả lương xứng đáng với tay nghề; khi doanh nghiệp xem đào tạo là đầu tư chứ không phải chi phí; khi nhà trường coi thị trường lao động là thước đo chất lượng đầu ra - lúc ấy, khoảng cách giữa cung và cầu sẽ dần được lấp đầy.