Bị tố vi phạm trên chính tác phẩm của mình: Góc khuất đáng lo của bản quyền âm nhạc
Động thái quyết liệt của cơ quan chức năng khi khởi tố vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan đối với các tác phẩm âm nhạc thời gian gần đây được xem là tín hiệu tích cực trong nỗ lực lập lại trật tự bản quyền trên môi trường số. Tuy nhiên, phía sau những vụ việc đã được phát hiện và xử lý vẫn còn rất nhiều tác giả, nghệ sĩ đang phải chịu thiệt thòi khi chính đứa con tinh thần của mình lại bị người khác chiếm dụng, khai thác trái phép.
Khi tác giả bị “đánh gậy” bởi chính tác phẩm của mình
Thực tế đáng lo ngại là không ít nhạc sĩ, nghệ sĩ sáng tạo hiện nay đang rơi vào tình huống trớ trêu: không thể đăng tải, phổ biến hoặc khai thác chính tác phẩm do mình sáng tác vì các nền tảng số xác định tác phẩm đó thuộc quyền sở hữu của người khác. Đây không chỉ là câu chuyện về quyền lợi kinh tế mà còn là sự tổn thương đối với những người dành nhiều tâm huyết cho hoạt động sáng tạo nghệ thuật.
Ở Nghệ An, câu chuyện vi phạm bản quyền và quyền tác giả trong lĩnh vực âm nhạc không còn là hiện tượng cá biệt. Mới đây, nhạc sĩ Quốc Nam đã lên tiếng về việc các ca khúc: Chơi vơi, Nhớ thương ví giặm, Quê hương là núi hồng sông Lam do anh sáng tác không thể được phát trên một số nền tảng mạng xã hội. Theo chia sẻ của nhạc sĩ, nguyên nhân xuất phát từ việc một số tổ chức, cá nhân đã lấy ca khúc của anh để phối mới, đăng tải lên các nền tảng số và thực hiện các thủ tục nhận diện bản quyền. Sau một thời gian, hệ thống tự động của các nền tảng ghi nhận những phiên bản này là sản phẩm thuộc quyền sở hữu của các tài khoản đã đăng ký trước.
Hệ quả là khi chính tác giả đăng tải lại ca khúc của mình, hệ thống lập tức phát hiện nội dung “trùng khớp bản quyền” và đưa ra các biện pháp hạn chế. Có trường hợp video bị tắt tiếng, bị chặn phát hành hoặc bị giảm khả năng tiếp cận. Thậm chí, tài khoản đăng tải còn nhận cảnh báo vi phạm bản quyền.
Không riêng trường hợp của nhạc sĩ Quốc Nam, nhiều nghệ sĩ khác cũng từng gặp tình trạng tương tự. Có người phát hiện tác phẩm của mình bị sử dụng trong các video quảng cáo, chương trình biểu diễn hoặc trên các kênh truyền thông trực tuyến mà không hề xin phép. Có người phải mất nhiều tháng gửi đơn khiếu nại, cung cấp hồ sơ chứng minh quyền tác giả mới có thể lấy lại quyền kiểm soát đối với tác phẩm.
Điều đáng nói là quá trình xử lý thường kéo dài, tốn nhiều thời gian và công sức. Trong khi đó, các đơn vị khai thác trái phép vẫn có thể thu hút lượng lớn người xem, tạo doanh thu từ chính những sản phẩm mà họ không phải là người sáng tạo.
Nhạc sĩ Quốc Nam cho rằng: Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã mở ra cơ hội chưa từng có cho hoạt động sáng tạo và phổ biến các tác phẩm nghệ thuật. Chỉ với vài thao tác đơn giản, một ca khúc có thể tiếp cận hàng triệu người nghe trong thời gian ngắn. Tuy nhiên, mặt trái của môi trường này là việc sao chép, chỉnh sửa và phát tán trái phép cũng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết.
Không ít người vẫn giữ suy nghĩ rằng, việc lấy một đoạn nhạc để làm video, sử dụng một ca khúc để đăng tải trên mạng xã hội hay phối lại một bài hát nổi tiếng chỉ là hành động mang tính giải trí. Từ nhận thức chưa đầy đủ đó, nhiều hành vi vi phạm quyền tác giả diễn ra một cách phổ biến mà không nhận thức hết hậu quả pháp lý.
Trong lĩnh vực âm nhạc, tác phẩm sau khi được công bố thường trải qua nhiều công đoạn khai thác khác nhau như biểu diễn, phát hành trên nền tảng số, sử dụng trong quảng cáo, chương trình truyền hình hoặc các sản phẩm truyền thông. Mỗi hình thức khai thác đều liên quan đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả cũng như các bên liên quan.
Khi tác phẩm bị sử dụng trái phép, thiệt hại không chỉ dừng lại ở vấn đề kinh tế. Đối với người nghệ sĩ, đó còn là sự xâm phạm đến quyền nhân thân, quyền được ghi nhận công sức sáng tạo và quyền kiểm soát đối với đứa con tinh thần của mình. Nhiều nhạc sĩ cho rằng, điều khiến họ cảm thấy buồn nhất không phải là khoản tiền nhuận bút bị thất thoát mà là việc tác phẩm bị chỉnh sửa tùy tiện, bị sử dụng trong những ngữ cảnh không phù hợp hoặc bị người khác nhận là sản phẩm của mình.
Bên cạnh đó, các nền tảng số hiện nay chủ yếu áp dụng cơ chế nhận diện nội dung tự động. Hệ thống có khả năng phát hiện sự trùng lặp về âm thanh, hình ảnh hoặc video nhưng lại khó phân biệt được chủ thể nào mới là người sở hữu hợp pháp nếu dữ liệu ban đầu không đầy đủ hoặc bị đăng ký sai lệch. “Chính điều này khiến nhiều tác giả gặp khó khăn trong việc chứng minh quyền sở hữu, đặc biệt, khi họ chưa thực hiện các thủ tục đăng ký bản quyền hoặc chưa xây dựng hệ thống lưu trữ hồ sơ sáng tác một cách bài bản”, nhạc sĩ Quốc Nam cho biết.
Cần xây dựng văn hóa tôn trọng quyền tác giả
Những vụ việc xảy ra trong thời gian qua cho thấy câu chuyện bản quyền không còn là vấn đề riêng của giới nghệ sĩ mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết trong quá trình phát triển kinh tế số và công nghiệp văn hóa.
Việc cơ quan chức năng vào cuộc xử lý các hành vi xâm phạm quyền tác giả bằng những biện pháp mạnh, kể cả khởi tố hình sự đối với những trường hợp nghiêm trọng, được xem là bước đi cần thiết nhằm tạo tính răn đe. Tuy nhiên, chỉ các biện pháp xử phạt thôi là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là hình thành nhận thức đúng đắn trong cộng đồng về giá trị của lao động sáng tạo.
“Mỗi tác phẩm âm nhạc ra đời là kết quả của quá trình lao động nghệ thuật nghiêm túc, đôi khi kéo dài nhiều tháng, nhiều năm. Đằng sau một ca khúc là những trải nghiệm, cảm xúc, kiến thức chuyên môn và cả những khoản đầu tư không nhỏ về thời gian, công sức của người sáng tác”.
NSND Tiến Dũng - Chi hội trưởng Chi hội Nhạc sĩ Việt Nam tại Nghệ An
Khi một tác phẩm bị sao chép hoặc khai thác trái phép, người bị ảnh hưởng trực tiếp chính là tác giả. Xa hơn, điều đó còn làm suy giảm động lực sáng tạo của cả cộng đồng nghệ sĩ, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững của đời sống văn hóa, nghệ thuật.
NSND Tiến Dũng cũng đề xuất: Đối với các tác giả, việc chủ động bảo vệ quyền lợi của mình cũng là yêu cầu cần thiết. Ngoài việc đăng ký quyền tác giả theo quy định, các nhạc sĩ cần lưu giữ đầy đủ hồ sơ sáng tác, hợp đồng chuyển giao quyền, dữ liệu gốc và các tài liệu liên quan để có căn cứ chứng minh khi xảy ra tranh chấp.
Các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, đơn vị phát hành và các nền tảng số cũng cần tăng cường phối hợp để xây dựng cơ chế xác thực minh bạch, hạn chế tình trạng nhận diện sai chủ sở hữu hoặc để xảy ra việc chiếm đoạt quyền khai thác tác phẩm.
Câu chuyện của nhạc sĩ Quốc Nam khi không thể phát hành chính ca khúc do mình sáng tác là một nghịch lý đáng suy ngẫm. Nó cho thấy ranh giới giữa sáng tạo và xâm phạm bản quyền trên môi trường số đang ngày càng trở nên phức tạp. Đồng thời, đây cũng là lời cảnh báo rằng, nếu quyền tác giả không được tôn trọng và bảo vệ đúng mức, những người làm nghệ thuật sẽ là những người chịu thiệt thòi đầu tiên.
Một môi trường sáng tạo văn minh không thể tồn tại nếu người sáng tạo phải đi chứng minh rằng, tác phẩm của mình là của mình. Vì vậy, cùng với sự vào cuộc của cơ quan quản lý, rất cần sự thay đổi trong nhận thức của cộng đồng, sự tuân thủ của các nền tảng số và trách nhiệm của mỗi cá nhân khi sử dụng các sản phẩm văn hóa trên không gian mạng. Chỉ khi đó, những người nghệ sĩ mới thực sự được bảo vệ, còn các tác phẩm nghệ thuật mới được tôn trọng đúng với giá trị mà chúng mang lại