Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 ở Nghệ An: Khi áp lực trở thành động lực

1. Quyết tâm giải “bài toán áp lực”

Những ngày qua, các phương tiện thông tin đại chúng, đặc biệt trên các trang mạng xã hội đều phủ kín tên trường, bảng điểm tuyển sinh vào lớp 10. Các từ khóa như: Trúng, trượt, điểm chuẩn, chuyên, NV1, NV2, 2k11… dày đặc và trải rộng khắp mọi nơi, trở thành tâm điểm thảo luận của tất cả mọi người, dù trong cuộc hay ngoài cuộc, dù không muốn quan tâm vẫn phải để ý.

Điều đó cho thấy sức nóng của kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 chỉ có thể tăng lên chứ không hề giảm nhiệt. Một kỳ thi được coi là căng thẳng, gay cấn và áp lực nhất trong hành trình học và thi của một công dân Việt Nam hiện nay. Một kỳ thi mà không chỉ bản thân thí sinh – những đứa trẻ 14-15 tuổi cảm thấy nghẹt thở, bố mẹ mất ăn mất ngủ mà người thân, bạn bè đều ngóng trông, hỏi han kết quả.

Nghệ An như thế và cả nước cũng như thế, nhất là những tỉnh, thành có lượng dân cư lớn, sức cạnh tranh, áp lực tìm một chỗ trong hệ thống trường công càng cao.

Với Nghệ An, năm 2026, tuyển sinh vào lớp 10 ngoài những áp lực chung diễn ra lâu nay thì đây được coi là một kỳ thi đặc biệt. Bên cạnh những thay đổi về phương thức tuyển sinh như: Mỗi thí sinh được đăng ký 4 nguyện vọng (2 trường công lập, 2 trường ngoài công lập), không thay đổi nguyện vọng sau khi thi, không chuyển trường ít nhất sau 1 học kỳ, bỏ mô hình lớp tiên tiến… thì đây là kỳ thi có số lượng thí sinh dự thi đông nhất từ trước tới nay, hơn 49.000 em.

Để giảm áp lực vào trường công của 2k11, tỉnh Nghệ An, Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An đã quyết định mở rộng hệ thống trường công lập nội đô Vinh – nơi có số lượng thí sinh dự thi luôn cao nhất tỉnh và cũng là nơi gần thế kỷ nay không hề mở thêm bất cứ trường công nào.

Tỉnh cũng quyết định để Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An tăng chỉ tiêu vào các trường công. Riêng nội đô Vinh, tăng số lớp (từ 18 lớp thông thường lên 25 lớp, mỗi lớp biên chế 45 em lên 48 em); tăng chỉ tiêu tuyển sinh từ 810 em lên 1.200 em ở cả 3 trường THPT: Huỳnh Thúc Kháng, Hà Huy Tập, Lê Viết Thuật. Đồng thời chuyển Trường Phổ thông Hermann Gmeiner Vinh thành trường công lập.

Dù bài toán giảm nhiệt vào trường công trên phạm vi cả nước vẫn còn nhiều khó khăn và chưa có lời giải thỏa đáng, nhưng những động thái quyết liệt của tỉnh Nghệ An trong mùa tuyển sinh vào lớp 10 năm nay đã cho thấy cấp ủy, chính quyền địa phương đã, đang và thực sự trăn trở cho vấn đề này.

2. Điểm cao do đề dễ hay do mặt bằng chất lượng học sinh cao?

Căng thẳng, áp lực ôn luyện đến làm bài thi còn chưa hết, một dự cảm áp lực mới và thực tế đã diễn ra đối với lứa học sinh 2k11 này, đó là: Điểm chuẩn vào trường công năm nay sẽ tăng đột biến, nhất là những ngôi trường lớn, trọng điểm của tỉnh. Những diễn đàn thảo luận về đề, về dự báo điểm chuẩn bắt đầu nổ ra. Nhiều người cho rằng cơ sở để nhận định điểm chuẩn năm nay sẽ tăng vì đề dễ, nhất là tiếng Anh.

Hơn 506 bài điểm 10 Tiếng Anh, 29 bài điểm 10 Toán và điểm bình quân môn Văn cao hơn nhiều năm trước đã chứng minh nhận định trên là có cơ sở. Lần đầu tiên kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 ở Nghệ An có nhiều điểm 10 như thế, và đặc biệt có tới 4 thủ khoa 29,25 điểm, 22 em có tổng 3 môn 29 điểm, hàng nghìn thí sinh có tổng điểm từ 27 trở lên. Và cũng lần đầu tiên, điểm chuẩn vào Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng – ngôi trường luôn dẫn đầu toàn tỉnh về điểm chuẩn vào lớp 10 dự kiến sẽ là 25,25 điểm.

Vậy có phải do đề dễ hay không? Với một kỳ thi phổ thông, đề dùng chung cho học sinh toàn tỉnh, không phân biệt miền núi cao, vùng đồng bào dân tộc thiểu số hay đô thị đồng bằng, từ Kỳ Sơn, Tương Dương đến Vinh, Diễn Châu, Quỳnh Lưu, học sinh đều phải làm 3 bài thi môn Toán - Ngoại ngữ - Ngữ Văn… Vậy đề như thế nào thì mới phù hợp? Do những áp lực về thiếu trường lớp, về chỉ tiêu vào trường công mà nhiều người đã quên rằng đây chỉ là một kỳ thi đánh giá chất lượng đầu vào của một cấp học. Một kỳ thi đúng nghĩa chỉ là khảo sát đơn giản để chuyển cấp học của học sinh khi kết thúc THCS và đáng ra chỉ cần xét tuyển. Mặt khác, không thể so sánh khập khiễng trình độ, chất lượng học sinh giữa các xã miền núi cao, nông thôn với trung tâm đô thị của tỉnh như Vinh. Việc ra đề cũng không thể dùng học sinh ở Vinh để làm thước đo khó, dễ, nhất là trong cơ cấu bài thi có môn ngoại ngữ.

Có thể vì sống trong môi trường, điều kiện dân trí và trình độ học vấn cao nên khá nhiều người không nhận thấy trí tuệ và chất lượng học sinh đang tăng lên rõ rệt, và có sự vượt trội về tư duy, nhận thức. Những năm gần đây, đề thi môn Văn không còn dùng ngữ liệu trong sách giáo khoa, và cấu trúc đề luôn có 2 phần: Nghị luận xã hội và nghị luận văn học. Điều đó đồng nghĩa với việc kiến thức ôn luyện hết sức rộng, không giới hạn, và càng khó khoanh vùng để “học tủ, ôn tủ”. Các vấn đề thời sự, những vấn đề nghị luận trải rộng ra đòi hỏi học sinh phải nắm vững cả lý thuyết lẫn thực tiễn đời sống xã hội. Thế nhưng, những đứa trẻ 14-15 tuổi đã vượt ra ngoài giới hạn an toàn là sách giáo khoa để trong vòng 120 phút trải kiến thức của mình qua 10-12 trang viết cho những vấn đề nghị luận xã hội và nghị luận văn học khó, đa chiều, sống và cần sự trải nghiệm thực tiễn để có những minh chứng sắc sảo. Đề toán thì không cần bàn cãi. Tần suất, vi-ét, hình học không gian… đều không phải là những kiến thức “dễ nhằn” với những bộ não cấp THCS. Học sinh khá ở đô thị cũng cơ bản chỉ lấy được từ 8-8,5 điểm, còn những câu khó là dùng để phân hóa và dành cho những học sinh giỏi Toán.

Vì thế chúng ta không nên dùng lăng kính, sự trải nghiệm hay kiến thức của người lớn để đánh giá mức độ khó, dễ của đề thi dành cho những học sinh lớp 9. Thay vì thế, hãy thừa nhận rằng các thế hệ học sinh ngày nay rất giỏi. Và điểm thi cao, điểm chuẩn cao càng khẳng định trí tuệ, chất lượng lứa học sinh 2k11 này có sự vượt trội. Một lý do khác khiến cho tỷ lệ học sinh giỏi/có điểm thi cao tăng vọt còn là vì năm nay số lượng thí sinh dự thi đông đột biến.

3. Kỳ thi tôi luyện bản lĩnh của những đứa trẻ

Ngoài thành phố Vinh (cũ) thì ở hầu hết các địa phương cấp huyện trước đây đều có sự phân hóa học sinh theo trường. Cũng là trường công, nhưng ở Vinh, điểm chuẩn vào Vinh 1 (Trường THPT Huỳnh Thúc Kháng) luôn đứng đầu, ở Đô Lương top 1 là Trường THPT Đô Lương 1; ở Nghi Lộc là Trường THPT Nguyễn Duy Trinh; ở Diễn Châu là Trường THPT Nguyễn Xuân Ôn; ở Yên Thành sẽ là Trường THPT Phan Đăng Lưu… Như vậy ngoài việc thử thách, cạnh tranh vào trường công, thì học sinh thi vào lớp 10 còn phải thể hiện rõ bản lĩnh khi quyết định lựa chọn nguyện vọng 1 là trường nào.

Kỳ tuyển sinh năm nay, việc bỏ quy định được đổi nguyện vọng sau thi càng khiến cho học sinh và phụ huynh đau đầu khi phải đưa ra quyết định sớm. Nhưng ở góc nhìn xã hội thì đây là một quyết định hoàn toàn đúng đắn. Ngoài việc tránh những xáo trộn và lộn xộn trong tuyển sinh, thì quyết định này sẽ góp phần phân hóa học sinh ngay từ khi đăng ký nguyện vọng. Bên cạnh “thử thách IQ” thì đây cũng là một cách đánh giá và “đo lường EQ” của những đứa trẻ. Đây có lẽ là bước ngoặt và quyết định khó khăn đầu tiên trong đời của trẻ vị thành niên.

Chính các em phải tự nhận thức và biết rõ khả năng của mình đến đâu để đưa ra quyết định đúng. Đó không phải là cảm tính hay bốc đồng, và cũng không cho phép các em cảm tính, bốc đồng. Đó là sự kết hợp của trí tuệ (nỗ lực học tập), khả năng quan sát, phân tích và cả bản lĩnh dám chấp nhận thử thách của các em.

Chính vì thế, khi nhận định đề dễ, không ít người e ngại điểm cao sẽ khiến cho điểm chuẩn vào các trường bị ảo, kết quả tuyển sinh sẽ có ít nhiều không thực chất, điểm cao chưa hẳn đã giỏi, nhất là ở những trường điểm.

Nhưng trở lại với chủ trương không cho phép thay đổi nguyện vọng sau khi thi, chúng ta sẽ thấy rằng, ngay từ khi đăng ký, bản thân những em có học lực giỏi, tự tin mới dám lựa chọn nguyện vọng 1 là trường điểm, và cứ thế tùy vào học lực của mình mà các em (có sự hậu thuẫn của phụ huynh) sớm định hướng mức độ, cấp độ trường cho mình. Vì thế, dù kết quả có một số ít em điểm không đạt như mong muốn thì cũng chỉ là trạng thái cấp tính khi làm một bài thi, còn bản lĩnh lựa chọn nguyện vọng 1 ở đâu đã sớm phân hóa trình độ, học lực của các em.

Đến nay, về cơ bản tất cả các trường công lập trên địa bàn Nghệ An đã có những dự kiến điểm chuẩn đầu vào nguyện vọng 1, và phần lớn đều cao hơn các năm trước. Sẽ còn một ít thay đổi sau khi Trường THPT chuyên Phan Bội Châu và Trường THPT chuyên Đại học Vinh công bố danh sách trúng tuyển.

Tuy nhiên, nhìn lại kỳ thi vào lớp 10 năm học 2026-2027, vượt lên những khó khăn, thách thức về số lượng thí sinh, áp lực trường lớp, cơ sở vật chất và cả thời gian tổ chức thi, Nghệ An đã có một kỳ thi tuyển sinh thành công ngoài mong đợi.

Đó là kết quả của những quyết sách nhanh, trúng, đúng và kịp thời từ tỉnh đến Sở Giáo dục và Đào tạo, là sự nỗ lực của thế hệ học sinh 2k11 và cả sự đồng hành, hỗ trợ, đồng thuận hết sức của phụ huynh và toàn xã hội.

Với lộ trình này, bài toán áp lực tuyển sinh lớp 10 sẽ dần có lời giải và nền nhiệt cho mùa tuyển sinh năm sau, năm sau nữa chắc chắn sẽ giảm xuống, dịu nhẹ hơn.

Bảo Khánh