Báo chí hiện đại và "cuộc chiến" thu hút độc giả Gen Z
Bất kỳ ai cũng có thể nhận ra một sự thật: Báo chí không còn là “độc bản” trên bàn trà sáng, mà đã hòa vào dòng thác dữ liệu vô tận trên tay những người trẻ. Với Gen Z - thế hệ “công dân số”, báo chí đang đứng trước một cuộc chiến thực thụ: Giành giật sự chú ý trong vòng 3 giây đầu tiên.
Quy luật 3 giây nghiệt ngã
Tại một quán cà phê ở phường Thành Vinh, hình ảnh những bạn trẻ ngồi cạnh nhau nhưng im lặng, ngón tay liên tục vuốt màn hình điện thoại đã trở thành một “bình thường mới”. Trên màn hình ấy, tin tức không xuất hiện theo khung giờ cố định hay nằm yên trên các trang báo truyền thống. Nó hiện ra giữa một dòng “feed” cá nhân hóa đầy hỗn độn. Một video thời sự có thể đứng ngay cạnh một clip hài, một livestream bán hàng hay một đoạn nhạc đang viral…
Thực tế này phản ánh một sự thay đổi sâu sắc trong hành vi: Gen Z không còn chủ động “truy cập” vào trang chủ của các tờ báo để đọc báo. Nguyễn Anh Tuấn - một học sinh Trường THPT chuyên Phan Bội Châu chia sẻ rằng, dù không bao giờ chủ động "đọc báo", nhưng Tuấn và bạn bè gần như không bị bỏ lỡ bất kỳ thông tin nóng nào. Tin tức bây giờ không đợi người đọc tìm đến, mà nó phải tự tìm cách “va” vào họ giữa hàng vạn nội dung giải trí khác.
Với xu hướng đó, sự thống trị của video ngắn trên các nền tảng mạng xã hội (TikTok, Reels, Shorts) không phải là ngẫu nhiên. Đó là hệ quả của một lối sống gấp gáp và thuật toán cá nhân hóa. Trong nền kinh tế giành giật sự chú ý, tính kiên nhẫn của con người đang trở thành thứ tài nguyên xa xỉ và khan hiếm nhất.
“Với Gen Z, họ chỉ dành ra khoảng 3 giây để quyết định có dừng lại ở một nội dung hay không. Nếu một bản tin không đủ thú vị, không có phụ đề lớn hay hình ảnh trực diện trong vài giây đầu, nó sẽ lập tức bị cuốn phăng bởi cú vuốt tay tiếp theo”, chị Nguyễn Hà An, người có nhiều năm kinh nghiệm phụ trách truyền thông cho doanh nghiệp chia sẻ.
Thậm chí, nhiều người trẻ thừa nhận họ xem tin tức trong trạng thái tắt âm thanh, điều này buộc báo chí phải thay đổi hoàn toàn ngôn ngữ thể hiện: Từ những câu chữ trau chuốt sang phụ đề lớn, nhịp dựng nhanh và câu dẫn trực diện.
Trong bối cảnh đó, ranh giới giữa tin tức và giải trí đang mờ dần. Báo chí hiện đại giờ đây không chỉ cạnh tranh với các tờ báo đối thủ, mà phải trực tiếp đối đầu với những “drama” mạng xã hội hay các video hài hước để giành lấy một khoảnh khắc “dừng tay” của công chúng. Để tồn tại, tin tức buộc phải học “ngôn ngữ của giải trí”. Và điều đó liệu có làm cho báo chí thay đổi đi sứ mệnh của mình trong nhiều thế kỷ qua?
Từ “vũ khí” công nghệ đến bản sắc báo chí
Trước thách thức bị lãng quên trong biển thông tin, các tòa soạn lớn trên thế giới và trong nước đang thực hiện những cuộc cải tổ ngoạn mục.
“Vũ khí” hàng đầu chính là thay đổi cách kể chuyện (storytelling). Thay vì những dòng tít khô khan kiểu “Nhiệt độ tăng cao diện rộng”, báo chí số hiện nay chọn cách đặt vấn đề gần gũi hơn: “Ra đường ở TP. Vinh lúc 12h trưa hôm nay sẽ thế nào?”. Nội dung cốt lõi không thay đổi, nhưng hình ảnh mặt đường hắt nhiệt, người dân che kín mít cùng nhịp dựng nhanh đã khiến công chúng dừng lại lâu hơn. Các yếu tố như phụ đề lớn, giọng dẫn gần gũi, hình ảnh mạnh mẽ đang trở thành tiêu chuẩn mới để tin tức không đứng ngoài văn hóa sống của giới trẻ.
Không chỉ dừng lại ở cách thể hiện, công nghệ AI và tự động hóa đang được huy động tổng lực ở các đơn vị báo chí, truyền thông lớn. Tờ The New York Times đã lập đội ngũ chuyên biệt chỉ để làm video ngắn cho TikTok và Reels. Washington Post sử dụng hệ thống Heliograf để viết tin tự động, trong khi Bloomberg dùng Cyborg để tạo báo cáo tài chính tức thì... Những hệ thống này giúp các biên tập viên giải phóng khỏi những việc lặp lại để tập trung vào sáng tạo và phân tích xu hướng, thu hút người xem.
Tuy nhiên, cuộc đua tốc độ và lượt xem (view) cũng mang lại một bài toán hóc búa: Làm sao để tin tức hấp dẫn nhưng không hời hợt, thu hút nhưng không sa vào giật gân? Nhà báo trẻ Ngô Khiêm - Tạp chí Lao động đoàn thể, người từng giành nhiều giải thưởng báo chí quốc gia, nhận định rằng, thách thức hiện nay không phải là làm video ngắn, mà là “giữ được sự tin cậy trong môi trường chú ý ngắn”.
“Nếu báo chí chỉ mải mê chạy theo hiệu ứng cảm xúc hay lượt xem là chưa đủ. Họ còn phải bám vào giá trị cốt lõi là đảm bảo tính kiểm chứng và chiều sâu thông tin. Trong một đại dương thông tin thật giả lẫn lộn, điều cuối cùng khiến người xem dừng lại lâu hơn không chỉ là hiệu ứng hình ảnh, mà là cảm giác họ đang tiếp cận một nguồn tin đáng tin cậy nữa”, nhà báo Ngô Khiêm nói.
Ngày 21/6 là dịp để tôn vinh, cũng là lúc để những người làm báo nhìn lại sứ mệnh của mình trong kỷ nguyên số. Báo chí hôm nay không những phải cạnh tranh về tốc độ, mà còn phải khiến công chúng “dừng lại đủ lâu cho một thông tin đúng và có giá trị”. "Cuộc chiến" giành sự chú ý của thế hệ GenZ thực chất là "cuộc chiến" để báo chí tự làm mới mình: Nhanh hơn, gần hơn, nhưng vẫn phải đủ sâu và luôn luôn đáng tin. Đó chính là con đường để đội ngũ nhà báo tiếp tục khẳng định vị thế “ngọn hải đăng” giữa biển thông tin vô tận.
Trong giai đoạn mới, báo chí vừa có những thời cơ, thuận lợi rất lớn, song cũng phải đối diện với nhiều thách thức. Đội ngũ báo chí cần cạnh tranh một cách lành mạnh trong việc truyền tải thông tin để lôi cuốn công chúng về phía mình. Đây là thời cơ đối với thế hệ nhà báo trẻ, bởi chúng ta có rất nhiều thiết bị, công nghệ hiện đại, đa nền tảng để tác nghiệp. Và công chúng, cũng không ngừng chờ đợi những thông tin bổ ích, nhanh nhạy và hấp dẫn. Kinh tế báo chí cũng ảnh hưởng từ đó. Ai truyền thông tốt thì sẽ được công chúng và khách hàng tin cậy, nhận về nguồn thu nhập một cách chính đáng”.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhà văn, nhà báo Nguyễn Thế Kỷ