Nắng hạn kéo dài, nhiều diện tích chè nguyên liệu khô cháy

Những đồi chè ngả vàng, cháy sém

Dọc tuyến đường mòn Hồ Chí Minh qua xã Hoa Quân, những đồi chè từng phủ một màu xanh mướt nay đã ngả vàng úa, nhiều diện tích bị cháy sạm dưới cái nắng như thiêu, như đốt.

Người dân đang nỗ lực tìm mọi cách để cứu vườn chè nguyên liệu nhưng bất lực khi các khe, suối, ao, hồ và nguồn nước tự nhiên đang dần cạn kiệt. Dù đã đầu tư hệ thống béc tưới hiện đại, nhiều hộ vẫn không thể vận hành vì không còn nguồn nước để bơm.

Ông Nguyễn Bá Tú ở xóm 6 cho biết: Gia đình có hơn 1,4 ha chè công nghiệp 8-15 năm tuổi. Những năm trước, cây chè luôn cho năng suất ổn định nhờ nguồn nước từ suối Rào Hoa Quân. Thế nhưng, năm nay con suối đã cạn trơ đáy khiến toàn bộ hệ thống tưới gần như vô tác dụng.

Theo ông Tú, năng suất chè hiện giảm hơn 50%, trong khi nguy cơ cây chết hàng loạt ngày càng hiện hữu. Điều khiến người dân lo lắng nhất là nếu chè bị cháy hoàn toàn, chi phí phá bỏ, cải tạo đất và trồng mới sẽ rất lớn, vượt quá khả năng của nhiều hộ.

Hoàn cảnh tương tự cũng đang diễn ra tại gia đình ông Nguyễn Văn Thìn. Với gần 1,7 ha chè công nghiệp, nguồn nước tưới duy nhất phụ thuộc vào khe Thấp Bút. Tuy nhiên, sau nhiều tuần không có mưa, dòng khe này đã khô cạn khiến máy bơm không thể hoạt động. Thiếu nước kéo dài làm nhiều diện tích chè bị cháy lá, sinh trưởng kém và ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn thu nhập chính của gia đình.

Theo ông Lê Văn Tý - Phó Chủ tịch UBND xã Hoa Quân, toàn xã hiện có gần 1.000 ha chè công nghiệp, đây là cây trồng chủ lực mang lại thu nhập cho người dân. Gần 2 tháng qua địa phương hầu như không có mưa, các hồ chứa, khe, suối đều xuống mực nước rất thấp hoặc cạn kiệt.

Người dân đã huy động máy bơm dã chiến, kéo hàng trăm mét đường ống để tìm nguồn nước nhưng chi phí vận hành lớn trong khi hiệu quả rất hạn chế. Nếu tình trạng hạn hán kéo dài, diện tích chè chết quá lớn, địa phương sẽ phải tính đến phương án hỗ trợ người dân cải tạo đất và trồng lại diện tích bị thiệt hại.

Tại xã Hạnh Lâm, nơi có 1.485 ha chè chủ yếu đang trong thời kỳ kinh doanh, tình hình cũng rất khó khăn. Bà Nguyễn Thị Nhung - cán bộ Phòng Kinh tế xã cho biết, đến nay, đã có trên 10 ha chè bị cháy lá.

Mặc dù mức độ thiệt hại trên diện tích này chưa cao (dưới 30%) nhưng điều đáng ngại là do ao, hồ, đập cạn nước, chi phí dầu, điện lại quá cao nên chỉ những hộ trồng diện tích lớn mới chấp nhận chịu chi phí để bơm tưới giữ cây, còn những hộ trồng ít hầu như đành bỏ mặc. Nếu những ngày tới không có mưa, sẽ có thêm khoảng 15 ha chè nữa có nguy cơ cháy khô.

Gia đình anh Phạm Ngọc Chung ở xóm Tổng Đội có 3 ha chè. Nếu những năm trước đồi chè không cần tưới vẫn phát triển xanh tốt, thì năm nay nắng quá gắt, đồi cao nên lực nước bơm lên rất yếu, chi phí lại quá tốn kém nên anh đành chấp nhận để chè cháy chứ cứu vãn không ăn thua.

Đến nay, vườn chè đã cháy mất một nửa diện tích và hiện anh đang tính đến phương án chuyển sang trồng keo để đỡ công chăm sóc. "Nếu thời tiết thuận lợi, một năm hái được 5 - 6 lứa, nhưng năm nay đến giờ mới chỉ hái được 2 lứa dịp tháng 4 và tháng 6 với năng suất chỉ bằng một nửa so với bình thường, lứa thứ 3 hiện tại coi như chịu hẳn vì hạn", anh Chung cho hay.

Không chỉ nông dân chịu thiệt hại, các doanh nghiệp chế biến cũng rơi vào cảnh tiến thoái khó khăn vì thiếu hụt nguyên liệu. Ông Nguyễn Đức Thắng - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Tổng Công ty Chè Nghệ An cho biết, doanh nghiệp hiện quản lý hơn 1.000 ha chè tại các xã: Con Cuông, Hạnh Lâm và Hoa Quân.

Trước diễn biến bất lợi, công ty đã triển khai khoan giếng, huy động máy bơm lấy nước từ các khe, suối xa để cứu chè, nhưng do mực nước ngầm suy giảm mạnh nên lượng nước khai thác không thấm vào đâu so với nhu cầu thực tế.

Nắng hạn không chỉ thiêu rụi chè kinh doanh mà còn khiến diện tích chè trồng mới bị thiệt hại nặng. Ông Nguyễn Văn An - Xóm trưởng xóm Thanh Đức (Hạnh Lâm) cho biết, xóm có 140 ha chè nhưng đến nay diện tích bị cháy khô đã lên tới khoảng 30%.

Nhiều diện tích chè mới trồng năm nay do nắng hạn đã bị chết, bà con phải xuống giống đến lần thứ hai mới sống được. Đối với những vườn chè 15- 20 năm tuổi bị cháy loang lổ, nếu phá bỏ thì phải phá đồng loạt chứ không thể phá từng cây, việc cải tạo đất, luân canh lại càng thêm tốn kém.

Chủ động bảo vệ và “cứu” vườn chè

Theo dự báo, thời gian tới nắng nóng gay gắt trên diện rộng sẽ còn tiếp diễn với cường độ có thể cao hơn trung bình nhiều năm, độ ẩm không khí nhiều thời điểm xuống dưới 45% gây ra hiện tượng hạn không khí nguy hiểm, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh lý, làm giảm khả năng quang hợp và tích lũy dinh dưỡng của cây chè.

Trước tình hình thời tiết cực đoan, để bảo vệ cây chè trước mắt và lâu dài, ngành nông nghiệp cùng các chuyên gia khuyến cáo bà con nông dân và các địa phương cần tập trung duy trì độ ẩm ổn định cho đất bằng cách tăng cường tủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô nhằm giảm nhiệt độ đất, hạn chế bốc thoát hơi nước và bảo vệ bộ rễ chè. Trong thời gian nắng hạn gay gắt, tuyệt đối không phun thuốc trừ cỏ hoặc dùng các biện pháp cơ giới như cắt, đập, xới cỏ dại, bởi lớp cỏ này chính là tấm màng che chắn giúp giữ ẩm và giảm bớt nhiệt độ cho đất.

Bên cạnh đó, theo ông Phan Duy Hải - Phó Chi cục Trồng trọt và BVTV tỉnh, nếu có thể tưới, thì nên bố trí tưới tối thiểu vào lúc chiều mát hoặc sáng sớm để tránh gây sốc nhiệt cho cây. Đặc biệt, đối với cây chè công nghiệp khi có nắng nóng, bà con không nên hái chè để cây không bị kiệt sức. Những diện tích chè đã bị cháy lá, khô cành, tuyệt đối không chặt đốn ngay mà chờ thời tiết có mưa đều, độ ẩm cao mới tiến hành đốn bỏ phần thân, cành khô về đến phần chất xanh của thân, cành chè từ 7-10 cm để cây phục hồi sinh trưởng.

Những diện tích đã đến thời kỳ thu hoạch, cần tranh thủ thu hái nhanh khi thời tiết thuận lợi nhằm hạn chế giảm chất lượng nông sản do nhiệt độ cao kéo dài hoặc chịu thiệt hại từ các đợt mưa dông cực đoan thường xuất hiện đột ngột sau nắng nóng.

“Về lâu dài, do đặc thù cây chè thường được trồng ở khu vực đồi, núi thấp có độ dốc lớn, biện pháp chống hạn bền vững nhất là phải quy hoạch hợp lý. Bà con cần trồng thêm các loại cây che bóng, cây chắn gió lâm nghiệp lâu năm hoặc cây bản địa ở đỉnh đồi, bờ lô, hàng rào, giúp điều hòa khí hậu, hạ nhiệt độ trong lô chè, giảm xói mòn trong mùa mưa và giúp bộ rễ ăn sâu nâng cao mực nước ngầm trong mùa hạn. Đồng thời, trước khi quy hoạch trồng mới, phải chủ động nắm diễn biến trữ lượng các hệ thống hồ, đập khu vực có thể khai thác, liên kết chặt chẽ để áp dụng các hình thức tưới tiết kiệm phù hợp và vận dụng linh hoạt các chính sách hỗ trợ hiện hành của tỉnh để đầu tư bài bản cho hạ tầng thủy lợi phục vụ sản xuất bền vững”, ông Phan Duy Hải khuyến cáo.

Phú Hương - Văn Trường