Dẻo thơm thức quà đậm vị nông sản quê hương
Ẩn mình bên Quốc lộ 7A, xóm Chợ Dừa (xã Vĩnh Tường) từ lâu đã được biết đến như "thủ phủ" bánh gai của vùng miền Tây xứ Nghệ. Từ những chiếc bánh đen nhánh, dẻo thơm được gói trong lớp lá chuối khô mộc mạc là cả một câu chuyện về nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Không chỉ lưu giữ hồn quê trong từng hương vị, bánh gai Dốc Dừa hôm nay còn trở thành sản phẩm OCOP, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và từng bước vươn xa trên thị trường trong và ngoài nước.
.png)
Hoài Thu - Khánh Ly / Trình bày: Hồng Toại • 11/7/2026
*****
Ẩn mình bên Quốc lộ 7A, xóm Chợ Dừa (xã Vĩnh Tường) từ lâu đã được biết đến như "thủ phủ" bánh gai của vùng miền Tây xứ Nghệ. Từ những chiếc bánh đen nhánh, dẻo thơm được gói trong lớp lá chuối khô mộc mạc là cả một câu chuyện về nghề truyền thống được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Không chỉ lưu giữ hồn quê trong từng hương vị, bánh gai Dốc Dừa hôm nay còn trở thành sản phẩm OCOP, tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân và từng bước vươn xa trên thị trường trong và ngoài nước.
.png)
Một buổi sớm mùa Hạ, khi mặt trời còn chưa lên cao, chúng tôi men theo Quốc lộ 7A, dừng chân ở dốc Dừa thuộc xóm Chợ Dừa, xã Vĩnh Tường. Từ xa, làn khói trắng bảng lảng bay lên từ những lò hấp bánh, mang theo mùi thơm dìu dịu của lá gai, bột nếp, đậu xanh quyện trong hơi nước nóng khiến bất cứ ai đi ngang cũng khó lòng bước tiếp.
Trong không gian rộn ràng ấy, cơ sở sản xuất bánh gai lớn nhất nhì vùng của chị Bùi Thị Lan lúc nào cũng đỏ lửa. Tiếng máy xay bột, tiếng chày giã nhân, tiếng cười nói của những người thợ hòa thành nhịp điệu quen thuộc của một nghề đã tồn tại hàng chục năm.
Đôi bàn tay thoăn thoắt của chị Lan liên tục kiểm tra từng mẻ bột nếp, từng nồi đậu xanh vừa chín tới. Hơn 30 năm gắn bó với nghề, chị vẫn giữ nguyên sự cẩn trọng như những ngày đầu theo mẹ học làm bánh.
"Nghề này đã nuôi sống cả gia đình tôi qua nhiều thế hệ. Mỗi chiếc bánh làm ra không chỉ để bán mà còn là niềm tự hào của quê hương", chị Lan chia sẻ.
.jpg)
Hiện, cơ sở của chị tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 15 lao động địa phương. Mỗi người đảm nhận một công đoạn khác nhau nhưng phối hợp nhịp nhàng như một dây chuyền đã được rèn giũa qua nhiều năm. Người có sức khỏe đảm nhận việc nhào bột, đánh bột. Người khéo léo phụ trách vo nhân, gói bánh.
Điều đặc biệt ở xưởng bánh này là nhiều lao động đã gắn bó hơn 3 thập kỷ. Bà Bùi Thị Loan (70 tuổi) và bà Nguyễn Thị Tịnh (65 tuổi) vẫn miệt mài bên những mẻ bánh mỗi ngày. Dấu vết thời gian đã hằn rõ trên đôi bàn tay nhưng từng động tác đong nhân, gói bánh vẫn chuẩn xác, đều tăm tắp.
"Bánh gai đã theo người dân Dốc Dừa qua bao mùa mưa nắng. Có những thời điểm dù khó khăn đến mấy, Tết đến, nhà nào cũng cố dành ít nếp, ít mật để làm vài cọc bánh dâng gia tiên, biếu người thân xa quê", bà Tịnh kể.
Theo các bậc cao niên, nhìn chiếc bánh tưởng đơn giản nhưng để có được hương vị chuẩn phải trải qua hơn mười công đoạn, đòi hỏi sự tỉ mỉ từ khâu chọn nguyên liệu đến lúc nhóm lửa hấp bánh.
Theo chị Bùi Thị Lan - Chủ nhiệm HTX bánh gai xứ Dừa thì nguyên liệu chính là "linh hồn" của chiếc bánh.
.jpg)
Đầu tiên là lá gai - thứ tạo nên màu đen óng đặc trưng cùng độ dẻo thơm không thể trộn lẫn. Cũng như nhiều cơ sở làm bánh khác, gia đình chị Lan chủ động trồng gần một mẫu rưỡi cây lá gai, đồng thời thu mua thêm của người dân trong vùng để bảo đảm nguồn nguyên liệu chuẩn sạch.
Lá chỉ được hái khi đạt độ tuổi từ 40-45 ngày. Non quá, bánh sẽ thiếu độ dẻo. Già quá, màu bánh xỉn và hương vị cũng giảm đi đáng kể.
.jpg)
Sau khi thu hoạch, lá được rửa sạch rồi luộc liên tục khoảng 10 giờ. Tiếp đó, lá được ép kiệt nước, lấy phần bã đem xay đi xay lại nhiều lần đến khi thật mịn rồi mới trộn cùng bột nếp và đường kính trắng đã được nấu thành siro đường.
Nếu lá gai quyết định màu sắc thì gạo nếp lại quyết định độ dẻo của chiếc bánh. Chị Lan cho biết, cơ sở thường đặt mua loại nếp thơm chất lượng cao, được xát và xay ngay sau khi nhập về để giữ nguyên hương thơm tự nhiên. Trung bình mỗi ngày, xưởng sản xuất khoảng 2.000 cọc, tương đương 4.000 chiếc bánh, tiêu thụ gần 1 tạ gạo nếp và hơn 1 tạ đường Lam Sơn để làm vỏ và nhân.
.png)
Ẩn bên trong lớp vỏ đen bóng là phần nhân đậu xanh vàng óng quyện cùng dừa sợi béo ngậy. Theo chị Lan, công đoạn nấu đậu cũng có những bí quyết riêng. Đậu phải được vo nhiều lần đến khi nước thật trong rồi đem nấu ngay.
"Nếu ngâm đậu quá lâu, hạt sẽ bị chai, nhân không còn bùi và dễ bị sượng", chị nói.
Đậu sau khi nấu chín được giã nhuyễn rồi trộn với cùi dừa cắt nhỏ. Tất cả nguyên liệu đều được lựa chọn kỹ càng nhằm bảo đảm chất lượng và an toàn thực phẩm.
Không kém phần quan trọng là lá chuối khô dùng để gói bánh. Người dân thường tranh thủ sáng sớm hái những tàu lá vừa chín trên cây khi còn đẫm sương.
Lúc ấy lá đủ dẻo, không mục cũng không giòn. Mỗi tàu lá đều được lau sạch cẩn thận trước khi ôm lấy khối bột đen óng. Khi bánh đã được gói hoàn chỉnh, người thợ lại bước vào công đoạn quyết định cuối cùng: Hấp bánh.
.jpg)
Lửa trong lò phải luôn đỏ đều. Hơi nước phải đủ mạnh suốt một tiếng rưỡi để bánh chín từ trong ra ngoài. Chỉ cần lửa quá to hoặc quá nhỏ, chất lượng bánh sẽ thay đổi.
Theo những người có nhiều năm trong nghề, chiếc bánh đạt chuẩn khi bóc lớp lá chuối ra sẽ có lớp vỏ dẻo quánh, bóng mịn, thơm mùi lá gai, nhân đậu xanh bùi ngọt hòa quyện với dừa mà không bị khô hay nhão.
Bánh gai Dốc Dừa còn mang nét riêng ở hình thức. Bánh được gói thành khối tam giác nhỏ, buộc thành từng cọc vuông vắn, vừa tay cầm, tạo nên dấu ấn khó lẫn với các loại bánh gai ở nhiều vùng miền khác.
.png)
Từ món quà quê dân dã, bánh gai Dốc Dừa hôm nay đã từng bước xây dựng được thương hiệu riêng.
Dưới sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và Hội Liên hiệp Phụ nữ xã, các hộ sản xuất nhỏ lẻ đã liên kết thành lập Hợp tác xã bánh gai xứ Dừa với 14 thành viên. Ngoài ra, toàn xã hiện có hơn 20 hộ duy trì nghề truyền thống làm bánh gai.
Sự liên kết này giúp các cơ sở thống nhất quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và từng bước xây dựng thương hiệu chung.
Chị Nguyễn Thị Thủy - Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Vĩnh Tường cho biết, mục tiêu không chỉ dừng lại ở việc giữ nghề mà còn đưa bánh gai trở thành sản phẩm đặc trưng mang giá trị kinh tế cao. Cuối năm 2023, sản phẩm bánh gai của cơ sở chị Bùi Thị Lan cùng một số hộ khác đã được công nhận OCOP, tạo động lực để các hộ tiếp tục đầu tư nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường.
Điều đáng quý hơn cả là tinh thần sẻ chia của những người làm nghề.
Chị Lan nhớ lại, mùa mưa bão năm trước khiến nhiều vườn chuối bị đổ gãy, nguồn lá chuối khô khan hiếm. Chị chủ động tìm nguồn lá từ nơi khác mang về chia cho các thành viên trong hợp tác xã để không ai phải ngừng sản xuất.
Những năm nắng hạn, cây lá gai trong vùng bị cháy, chị lại trực tiếp liên hệ các cơ sở cung cấp nguyên liệu ở Thanh Hóa mua hàng chục tấn lá gai khô, chỉ lấy tiền vận chuyển rồi chia lại cho các hộ có nhu cầu.
"Có nguyên liệu thì cùng làm, cùng bán. Nghề muốn phát triển thì mọi người phải cùng nhau giữ", chị nói giản dị.
Hiện, mỗi hộ sản xuất tạo việc làm ổn định cho từ 5-6 lao động địa phương với mức thu nhập bình quân khoảng 200.000 đồng mỗi ngày. Nhờ nghề bánh gai, nhiều gia đình có điều kiện nuôi con ăn học, cải thiện cuộc sống.
Vào dịp Hè, nhiều gia đình đã động viên con em tới các cơ sở sản xuất học nghề làm bánh gai vừa nâng thu nhập, vừa góp phần bảo tồn nghề truyền thống quê hương. Em Trần Thị Như Quỳnh, học sinh lớp 10 ở thôn Quyết Thắng cho biết, tranh thủ thời gian nghỉ hè đến học nghề cùng em gái.
"Lúc đầu em chỉ biết phụ lau lá. Được các bà, các cô chỉ bảo từng chút, giờ em đã có thể tự gói bánh. Em muốn sau này vẫn giữ được nghề truyền thống của quê mình", Quỳnh cười.
Việc Quốc lộ 7A được mở rộng cùng với sự phát triển của công nghệ số cũng mở ra nhiều cơ hội mới cho làng nghề. Ngoài bán trực tiếp cho khách qua đường, các cơ sở còn tích cực quảng bá trên Facebook, Zalo... Nhờ đó, bánh gai Dốc Dừa đã có mặt ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước, theo các chuyến xe sang nước bạn Lào và đến nhiều tỉnh miền núi phía Bắc.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi không ít làng nghề truyền thống dần mai một, những hộ làm bánh ở xóm Chợ Dừa vẫn lặng lẽ giữ lửa mỗi ngày. Từ những nguyên liệu mộc mạc của đồng ruộng, vườn quê và bãi sông, họ tạo nên những chiếc bánh dẻo thơm mang theo hồn cốt của vùng đất xứ Nghệ dọc sông Lam.
Mỗi chiếc bánh gai Dốc Dừa hôm nay không chỉ là một món quà quê bình dị, mà còn là kết tinh của sự cần cù, khéo léo và tinh thần gắn kết cộng đồng.
Và cũng từ những cọc bánh đen nhánh được gói ghém cẩn thận ấy, câu chuyện về một nghề truyền thống vẫn đang tiếp tục được lan toả, đưa hương vị quê hương vượt khỏi những con dốc nhỏ ven Quốc lộ 7A để đến với ngày càng nhiều thực khách gần xa.
