Khi đền Cờn được "vẽ" lại bằng ngôn ngữ điện ảnh
Từ tình yêu và niềm tự hào về di sản quê hương, những người con Quỳnh Mai đã cùng nhau thực hiện series 9 tập phim “Đền Cờn - Hồn thiêng nơi cửa biển”. Không đơn thuần tái hiện lịch sử, văn hóa bằng lời thuyết minh, bộ phim sử dụng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại để đưa ngôi đền hơn 7 thế kỷ tuổi đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Từ tình yêu và niềm tự hào về di sản quê hương, những người con Quỳnh Mai đã cùng nhau thực hiện series 9 tập phim “Đền Cờn - Hồn thiêng nơi cửa biển”. Không đơn thuần tái hiện lịch sử, văn hóa bằng lời thuyết minh, bộ phim sử dụng ngôn ngữ điện ảnh hiện đại để đưa ngôi đền hơn 7 thế kỷ tuổi đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Âm thanh tiếng chuông đền Cờn mỗi sớm mai đã đồng hành cùng bao thế hệ người dân vùng biển, tiễn những con thuyền rẽ sóng vươn khơi và đón những người con trở về sau những chuyến biển dài. Giữa nơi sông Mai Giang gặp biển cả, ngôi đền cổ hơn 7 thế kỷ hiện lên trầm mặc dưới những tán đại già. Không chỉ là một công trình kiến trúc có giá trị, đền Cờn còn là điểm tựa tinh thần gắn bó với đời sống tâm linh của cư dân miền biển.
Nhưng di sản sẽ ra sao nếu chỉ nằm lại trong những trang sách lịch sử hay những tấm pano tuyên truyền? Từ trăn trở ấy, series 9 tập phim “Đền Cờn - Hồn thiêng nơi cửa biển” ra đời, mở ra một cách tiếp cận mới trong truyền thông văn hóa, đưa câu chuyện về di sản đến với công chúng bằng ngôn ngữ điện ảnh.
Khác với cách làm phim tài liệu truyền thống vốn chú trọng lời bình và thuyết minh, 9 tập phim được xây dựng theo cấu trúc phim ngắn, phù hợp với xu hướng truyền thông số. Thời lượng được tiết chế, nhịp kể linh hoạt, mỗi tập tập trung vào một lát cắt của di sản, qua đó tạo nên một hành trình khám phá liền mạch.
Ngôn ngữ hình ảnh là một điểm nhấn của bộ phim. Những góc quay từ trên cao mở ra không gian sông Mai Giang, cửa biển và mái đền cổ kính; trong khi các khuôn hình cận cảnh lại đưa người xem đến gần từng chi tiết của di tích: Những thớ gỗ nhuốm màu thời gian, lớp rêu phong trên mái ngói, đường nét chạm khắc trên các linh vật đá hay những dòng chữ Hán Nôm thếp vàng trên hoành phi, câu đối.
Không gian ấy được bồi đắp bằng âm thanh thực tế: tiếng sóng biển, tiếng gió, tiếng chuông đền, tiếng trống chiêng trong nghi lễ tại Nhà Ca Vũ. Đặc biệt, bộ phim dành chỗ cho những khoảng lặng khi lời bình được tiết chế, để hình ảnh tự kể câu chuyện. Làn khói hương trong nắng sớm, chiếc lá đại rơi xuống sân đền hay gương mặt người gác đền trở thành những chi tiết tạo nên chiều sâu cảm xúc.
Một điểm đáng chú ý khác là cách lựa chọn nhân vật dẫn chuyện. Sự kết hợp giữa Nguyễn Phương Anh, một sinh viên trẻ, và người thủ từ gắn bó lâu năm với đền Cờn tạo nên cuộc đối thoại giữa hai thế hệ. Phương Anh xuất hiện với hình ảnh một người trẻ trở về tìm hiểu cội nguồn. Người gác đền lại là một chứng nhân của thời gian, từ tốn kể những câu chuyện gắn với di tích. Những cuộc trò chuyện bên hiên đền, dưới mái Nghi môn hay dưới gốc đại già giúp câu chuyện lịch sử trở nên gần gũi hơn.
Bên cạnh đó là những nhân vật đời thường - những người dân đang sống trong không gian di sản. Bác ngư dân vá lưới trước chuyến ra khơi, cụ bà dâng hương, em nhỏ chắp tay trước ban thờ hay những học sinh chăm chú ghi chép trong sổ tay... Họ không xuất hiện như những diễn viên được sắp đặt, mà kể câu chuyện di sản từ chính trải nghiệm và tình cảm của mình.
Toàn bộ 9 tập phim được xâu chuỗi thành hành trình khám phá từ không gian vật chất đến chiều sâu văn hóa, tâm linh của đền Cờn. Từ câu chuyện về vị trí đặc biệt của ngôi đền bên cửa biển, bộ phim đưa người xem xuôi dòng Mai Giang, tìm hiểu huyền thoại Tứ Vị Thánh Nương qua tư liệu Hán Nôm và các đạo sắc phong; từ đó lý giải vai trò của đền Cờn trong đời sống tinh thần của cư dân vùng biển. Hành trình tiếp tục qua Nghi môn, những linh vật đá, Nhà Ca Vũ, hệ thống hoành phi, câu đối và Chính điện. Một trong những hình ảnh gây ấn tượng là quả Đại hồng chung mang dấu vết bom đạn chiến tranh, qua đó mở ra câu chuyện về những biến động của lịch sử và giá trị của hòa bình.
Khép lại hành trình là thông điệp về trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ, trao truyền di sản.
Đằng sau 9 tập phim là một quá trình được ấp ủ từ tình yêu di sản của những người con Quỳnh Mai. Thay vì để di sản chỉ được giới thiệu bằng những hình thức quen thuộc, ê-kíp lựa chọn điện ảnh như một phương thức kể chuyện mới, trong đó cộng đồng địa phương trở thành chủ thể của câu chuyện.
Nguyễn Phương Anh, sinh viên Khoa Văn, Trường Đại học Vinh đảm nhận vai trò dẫn chuyện xuyên suốt series. Từng là học sinh giỏi Sử, giỏi Văn và nhiều lần tham gia giới thiệu các công trình lịch sử tại quê nhà, Phương Anh có sự gắn bó nhất định với đền Cờn.
Nhớ lại những ngày tham gia dự án, Phương Anh cho biết ban đầu em khá hồi hộp, nhất là khi thời điểm quay phim cũng là lúc đang chờ kết quả thi đại học. Tuy nhiên, sự gần gũi, động viên của ê-kíp giúp em dần tự tin hơn. “Những gì chưa hiểu, em lại hỏi thêm bố mẹ nên cũng đỡ bỡ ngỡ hơn trong quá trình thực hiện. Mấy ngày làm phim khá mệt nhưng rất vui và để lại cho em nhiều kỷ niệm. Em thích nhất là mình được thể hiện bằng cảm xúc tự nhiên, không quá gượng ép. Đây là một trải nghiệm rất đáng nhớ đối với em”, Phương Anh chia sẻ.
Tình yêu di sản cũng hiện diện trong những người hằng ngày chăm sóc đền Cờn. Những thủ từ, thầy lễ, thành viên Ban quản lý di tích gắn bó với ngôi đền qua năm tháng đã góp phần cung cấp tư liệu, câu chuyện và ký ức để ê-kíp hoàn thiện bộ phim.
Đồng hành với dự án là chính quyền địa phương. Bà Nguyễn Thị Hà - Phó Chủ tịch UBND phường Quỳnh Mai cho rằng, việc người dân chủ động tham gia kể câu chuyện về di sản là một cách thiết thực để lan tỏa giá trị của đền Cờn. “Chính quyền địa phương luôn ghi nhận và trân trọng những nỗ lực, sự cống hiến tự nguyện và tình yêu di sản của người dân Quỳnh Mai đối với đền Cờn. Bộ phim là sự kết tinh giữa ý Đảng, lòng dân và trí tuệ của người trẻ, giúp câu chuyện di sản trở thành niềm tự hào sống động của cộng đồng”, bà Hà chia sẻ.
Một giá trị đáng chú ý của dự án là khả năng đưa di sản vào hoạt động giáo dục địa phương. Khi những câu chuyện về đền Cờn được kể bằng hình ảnh, âm thanh và nhân vật gần gũi, học sinh có thể tiếp cận lịch sử ngay từ không gian văn hóa quen thuộc của quê hương. Những dấu tích của thời gian trên Nghi môn, tiếng chuông đền, câu chuyện về Tứ Vị Thánh Nương hay vết bom đạn trên quả Đại hồng chung vì thế không còn là những thông tin khô cứng. Chúng trở thành những lát cắt cụ thể để thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử, văn hóa và truyền thống nơi mình sinh sống.
Nếu được khai thác trong các hoạt động giáo dục địa phương, 9 tập phim có thể trở thành một hình thức trực quan giúp học sinh thêm hiểu về di sản và hình thành ý thức gìn giữ những giá trị văn hóa của quê hương.
Khi những khuôn hình cuối cùng mở ra toàn cảnh đền Cờn, dòng Mai Giang và không gian cửa biển, tiếng chuông đền lại ngân lên. Bộ phim khép lại, nhưng câu chuyện về di sản vẫn tiếp tục - trong đời sống của cộng đồng, trong ký ức của những người dân và trong cách thế hệ trẻ hôm nay tiếp nhận, gìn giữ và trao truyền những giá trị của cha ông.
Bằng một cách kể mới, những người con Quỳnh Mai đã góp phần “vẽ” lại đền Cờn bằng ngôn ngữ điện ảnh - để di sản không chỉ được nhìn lại, mà còn được cảm nhận, đối thoại và tiếp nối trong đời sống hôm nay.