Tạo sức sống bền vững cho văn hóa cơ sở
Có những phong trào văn hóa không cần quá nhiều lời vận động, bởi nó bắt đầu từ việc người dân tự nguyện góp công làm một hàng rào, cùng nhau hoàn thiện nhà văn hóa, cùng góp một khoản nhỏ để giúp hộ khó khăn hay đơn giản là cùng nhau giữ gìn một nếp sống đã trở thành quen thuộc. Khi văn hóa trở thành một phần của đời sống, phong trào không còn là việc phải làm mà trở thành việc muốn làm, như là hơi thở, nếp nghĩ của người dân trong một cộng đồng làng xã.
Thanh Nga / Trình bày: Hồng Toại • 22/9/2026
*****
Có những phong trào văn hóa không cần quá nhiều lời vận động, bởi nó bắt đầu từ việc người dân tự nguyện góp công làm một hàng rào, cùng nhau hoàn thiện nhà văn hóa, cùng góp một khoản nhỏ để giúp hộ khó khăn hay đơn giản là cùng nhau giữ gìn một nếp sống đã trở thành quen thuộc. Khi văn hóa trở thành một phần của đời sống, phong trào không còn là việc phải làm mà trở thành việc muốn làm, như là hơi thở, nếp nghĩ của người dân trong một cộng đồng làng xã.
Một ngày trung tuần tháng 9, mưa tầm tã ở thôn Bình Minh, xã Con Cuông nhưng trong những ngôi nhà ven đường, câu chuyện về nhà văn hóa mới vẫn được bà con nhắc đến với sự háo hức. Người góp công, người góp của, người lo từng phần việc để xây dựng các thiết chế văn hóa, thể thao, đáp ứng yêu cầu của mô hình văn hóa tiêu biểu cấp tỉnh mà địa phương dự định sẽ đăng ký hoàn thiện vào năm sau.
Trưởng thôn Bình Minh Nguyễn Xuân Chiến cho biết, từ khi phát động xây dựng mô hình văn hóa tiêu biểu, bà con hưởng ứng khá tích cực. Người dân cùng tham gia xây dựng hàng rào, hoàn thiện các thiết chế bên trong nhà văn hóa như hệ thống âm thanh, camera, sân chơi thể thao cho người cao tuổi theo hướng dẫn của Trung tâm Văn hóa tỉnh. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những phần việc đang được hoàn thiện ấy thì chưa thể lý giải hết sức sống của phong trào ở thôn Bình Minh.
Thôn Bình Minh được thành lập trên cơ sở sáp nhập thôn 2/9 và thôn Vĩnh Hoàn, xã Con Cuông. Trong đó, thôn 2/9 vốn được biết đến là một địa bàn có tinh thần đoàn kết cộng đồng khá rõ nét. Theo ông Chiến, điều đáng quý nhất không nằm ở một danh hiệu văn hóa cụ thể mà ở tình làng, nghĩa xóm đã trở thành nếp sống.
Nhà nào gặp khó khăn, có người đau ốm, tai nạn hay gia đình có việc tang, những gia đình xung quanh đều xem đó như việc của mình. Người đến hỏi han, người giúp công, người lo việc. Không ai cần phải nhắc, đó là một phong trào, càng không phải chờ một chương trình phát động mới thực hiện.
Chính từ nền nếp ấy, nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao ở thôn Bình Minh cũng hình thành và duy trì khá tự nhiên.
Bà Phan Thị Thúy - Trưởng phòng Văn hóa xã Con Cuông cho rằng, nếu ở khu vực đồng bằng, việc thành lập các câu lạc bộ dân ca khá phổ biến thì tại các địa bàn miền núi, để duy trì một câu lạc bộ văn nghệ thường xuyên là điều không dễ. Thế nhưng, ở thôn Bình Minh, nhiều năm qua, song song với Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm còn có Câu lạc bộ Dân ca Thái.
Điều đáng nói là người dân thôn 2/9 cũ, là những người quê Nam Đàn cũ về thôn này đúng vào dịp Quốc khánh và trong họ vốn đã từng yêu khúc hát dân ca, thích giao lưu, sinh hoạt và thi thố cùng nhau nên hoạt động văn nghệ trở thành nhu cầu của chính cộng đồng.
Ở xóm 14 Hưng Lộc, phường Vinh Lộc, câu chuyện lại được nhìn từ một khía cạnh khác. Nhiều năm qua, người dân nơi đây duy trì những hoạt động hỗ trợ nhau phát triển kinh tế, trong đó có phong trào “nuôi lợn tiết kiệm”, “thu gom phế liệu” để tạo nguồn giúp những gia đình còn khó khăn.
Những khoản tiền có thể không lớn, nhưng ý nghĩa của nó nằm ở cách cộng đồng nhìn nhận về trách nhiệm với nhau. Một gia đình gặp khó không còn là chuyện riêng của gia đình ấy. Khó khăn của một người trở thành lý do để nhiều người cùng chung tay.
Phó Chủ tịch UBND phường Vinh Lộc Hoàng Thụy Phương cho rằng, rất khó để xác định cụ thể đâu là nét văn hóa cha ông để lại được gìn giữ lâu nhất. Nhưng việc phát huy phong trào “Toàn dân xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư" qua nhiều năm chính là một trong những nền tảng giúp các hoạt động cộng đồng được duy trì.
Không chỉ có những hoạt động hỗ trợ nhau về kinh tế, người dân nơi đây từng cùng nhau thực hiện mô hình “Khu dân cư nói không với thực phẩm bẩn”. Các hộ thống nhất không sản xuất, chế biến giò chả và những thức ăn chín để đưa ra thị trường nếu không bảo đảm nguồn gốc, chất lượng. Nhìn từ hôm nay, những việc làm ấy có thể không còn mang dáng dấp của một phong trào được phát động rầm rộ. Nó đã trở thành cách ứng xử, cách cộng đồng tự điều chỉnh hành vi của mình.
Đó có lẽ là trạng thái cao hơn của một phong trào văn hóa: Khi người dân không còn nghĩ mình đang làm phong trào, nhưng những hành vi tốt đẹp vẫn được duy trì. Bà Tiêu Quỳnh Trang - Phó trưởng Phòng Nghiệp vụ văn hóa, Trung tâm Văn hóa tỉnh cho rằng, mỗi địa phương đều có những phong trào văn hóa hình thành từ lâu đời. Điều quan trọng là nhận diện được những giá trị ấy, hướng dẫn chính quyền địa phương lựa chọn để xây dựng thành điểm sáng, từ đó hình thành những mô hình văn hóa cơ sở đặc thù và có khả năng duy trì lâu dài.
Bà Trang cũng cho hay: Cách làm này cũng đặt ra một vấn đề đáng suy nghĩ: Xây dựng phong trào văn hóa không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc đưa về địa phương một mô hình có sẵn. Đôi khi, điều cần làm trước hết là tìm xem trong cộng đồng ấy đã có gì, người dân đang làm gì, họ yêu thích điều gì và giá trị nào đã được duy trì qua nhiều thế hệ.
Nếu thôn Bình Minh, xã Con Cuông cho thấy sức mạnh của những phong trào bắt nguồn từ tình làng, nghĩa xóm, phường Vinh Lộc cho thấy khả năng biến một cách ứng xử cộng đồng thành nét văn hóa thì ở phường Quỳnh Mai, câu chuyện phát huy văn hóa lại đang được trao thêm một động lực mới: Sức sáng tạo của người trẻ.
Tại phường Quỳnh Mai, trong một buổi tập huấn, học sinh Trường THCS Quỳnh Thiện được hướng dẫn cách giới thiệu với du khách về những điểm đến văn hóa của địa phương. Nữ sinh Nguyễn Phương Anh hào hứng nói rằng, các em được nuôi dưỡng tình yêu với lịch sử quê hương từ nhỏ, bởi nơi đây có những trầm tích văn hóa mà cha ông đã dày công gìn giữ.
Nhưng với Phương Anh, yêu di sản thôi chưa đủ, người trẻ phải biết kể câu chuyện về quê hương bằng ngôn ngữ của hôm nay, với những lát cắt gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Đó là cách để những giá trị tưởng như nằm yên trong quá khứ tiếp tục bước vào đời sống hiện tại. Chính Phương Anh suốt nhiều năm nay là hướng dẫn viên cho các đoàn khách về phường Quỳnh Mai tham quan các địa chỉ văn hóa như đền Cờn hay biển Quỳnh…
Mới đây, Phương Anh cùng chính quyền và người dân địa phương tham gia thực hiện series 9 tập phim “Đền Cờn - Hồn thiêng nơi cửa biển”. Di sản không chỉ được giới thiệu bằng những bài thuyết minh truyền thống mà được kể lại qua hình ảnh, câu chuyện và cách tiếp cận phù hợp hơn với công chúng trẻ.
Bà Nguyễn Thị Hà - Phó Chủ tịch UBND phường Quỳnh Mai cho biết, địa phương đang phát huy những giá trị văn hóa được cha ông để lại, từ các trầm tích lịch sử đến khí chất của người dân vùng đất biển Quỳnh Phương xưa. Những giá trị ấy được nhìn nhận không chỉ như di sản cần bảo tồn mà còn có thể trở thành động lực cho sự sáng tạo và sức sống của thế hệ hôm nay.
Bà Quách Thị Cường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, để xây dựng một phong trào ở địa phương, điều quan trọng là sự đồng lòng và cách triển khai sáng tạo. Tuy nhiên, nếu thiếu tính kế thừa và sự gìn giữ của các thế hệ thì khó hình thành một nét văn hóa bền vững. Vì thế, điều cần hướng đến là xây dựng được nếp nghĩ và cách làm trong mỗi người dân, mỗi địa phương.
Đây có lẽ cũng là điểm mấu chốt của câu chuyện phát triển văn hóa cơ sở. Một phong trào có thể được bắt đầu bằng một kế hoạch, một chương trình hay một cuộc vận động. Nhưng để tồn tại lâu dài, nó phải vượt qua được ranh giới của kế hoạch để trở thành thói quen; vượt qua sự vận động của chính quyền để trở thành nhu cầu của cộng đồng; vượt qua một thế hệ để trở thành giá trị được thế hệ sau tiếp nhận và làm mới.
Vì vậy, xây dựng văn hóa cơ sở không nên chỉ là câu chuyện tạo thêm phong trào. Quan trọng hơn là nhận diện đúng những giá trị đã có trong cộng đồng, trao cho người dân không gian để phát huy và khuyến khích họ sáng tạo trên nền tảng truyền thống. Đó là lúc phong trào văn hóa thực sự bén rễ vào đời sống, và khi phong trào đã bén rễ, không cần phải kéo người dân đến với văn hóa bằng những cuộc vận động liên tục. Chính đời sống sẽ tự nuôi dưỡng phong trào, còn phong trào lại bồi đắp cho đời sống một hệ giá trị tốt đẹp hơn. Đó mới là con đường để văn hóa cơ sở phát triển tự nhiên, bền vững và có sức sống lâu dài.