Thượng đỉnh Mỹ - Trung: Sức ép dẫn đầu và ‘ranh giới đỏ’ trên bàn đàm phán

Hương Giang - Mỹ Nga - Thu Giang (Thực hiện)
Kỹ thuật: Hữu Quân • 23/09/2026

Mỹ và Trung Quốc chưa bao giờ ngừng cạnh tranh, nhưng cũng chưa bao giờ chấp nhận để vượt tầm kiểm soát. Vậy Thượng đỉnh lần này tại Mỹ kế thừa điều gì từ các Thượng đỉnh trước, và đâu là bước ngoặt mới? Liệu cuộc gặp có cứu vãn được đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu?

Để có cái nhìn sâu sắc, toàn diện, Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An có cuộc trao đổi với PGS.TS. Thiếu tướng Lê Văn Cương - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu chiến lược, Bộ Công an.

P.V: Thưa Thiếu tướng Lê Văn Cương, nhìn vào thời điểm diễn ra cuộc gặp thượng đỉnh lần này, xin ông phân tích đâu là động lực thúc đẩy hai nhà lãnh đạo Mỹ và Trung Quốc quyết định ngồi vào bàn đàm phán? Và vị thế chiến lược của Mỹ và Trung Quốc trước thềm cuộc gặp này đang đặt hai nước vào thế cờ như thế nào?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Về vấn đề này, trước hết chúng ta phải định vị rõ thế cờ hiện tại trong quan hệ Mỹ - Trung. Việc Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được Tổng thống Mỹ Donald Trump mời sang làm việc cho thấy thế chủ động thuộc về phía Mỹ. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc trên bàn cờ cạnh tranh hiện tại, Mỹ đang ở thế yếu hơn và đang rất cần Trung Quốc.

Nguyên nhân trực tiếp là nước Mỹ chỉ còn vài tháng nữa sẽ bước vào cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Thông qua cuộc đối thoại với Chủ tịch Trung Quốc, phía Mỹ hy vọng sẽ gỡ gạc được những lợi ích nhất định, tạo ra vốn liếng chính trị để giúp Đảng Cộng hòa cầm quyền giành thắng lợi trong cuộc bầu cử tháng 11/2026. Do đó, về mặt thế trận, dù chủ động mời đàm phán nhưng rõ ràng Mỹ đang ở thế yếu hơn Trung Quốc.

P.V: Đi sâu vào các chủ đề của thượng đỉnh lần này. Từ việc Mỹ đang cố gắng chặn đứng dòng chảy phần cứng vươn tới Trung Quốc bằng các lệnh cấm xuất khẩu chip AI tiên tiến nhất. Tuy nhiên, Bắc Kinh lại đang chọn một lối đánh bất đối xứng: Đẩy mạnh các mô hình “AI nguồn mở” cung cấp miễn phí cho toàn cầu, nhằm tạo ra một hệ sinh thái không phụ thuộc vào chuẩn mực của Mỹ. Dưới góc nhìn địa chiến lược, sức công phá của chiến thuật “lấy nông thôn vây thành thị” trong không gian số này của Trung Quốc nguy hiểm đến mức nào đối với nỗ lực duy trì vị thế bá chủ công nghệ của Mỹ? Phải chăng Mỹ đang giữ được phần cứng, nhưng lại có nguy cơ mất “phần hồn” (hệ sinh thái) vào tay Bắc Kinh, thưa Thiếu tướng?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Tôi rất thích cách đặt vấn đề của đồng chí về chiến thuật “lấy nông thôn vây thành thị” trong không gian số này của Trung Quốc.

Về mặt khoa học công nghệ, phải khẳng định Mỹ vẫn là chiếc nôi sáng tạo của toàn cầu. Những phát minh vĩ đại nhất của thế giới hiện nay phần lớn đều nằm ở Mỹ, trong đó 70% bắt nguồn từ nền tảng giáo dục của các trường đại học chứ không chỉ riêng các viện nghiên cứu. Chính điều này đã tạo ra cốt lõi công nghệ giúp Mỹ đi trước Trung Quốc khoảng 20 - 30 năm.

Mỹ có thể tạo ra công nghệ lõi, những hệ thống chip điện tử cấp cao và trí tuệ nhân tạo (AI) cực kỳ hiện đại, nhưng điểm yếu lớn nhất của Mỹ là hệ thống này có nhiều sơ hở và họ không bảo vệ được nó một cách toàn diện. Trung Quốc đã tận dụng xuất sắc những sơ hở này để phát triển. Việc Trung Quốc áp dụng chiến thuật “lấy nông thôn bao vây thành thị” cho thấy họ đang sử dụng rất nhiều công cụ vệ tinh bao quanh. Dù không nắm công nghệ lõi, không chiếm được “trung tâm thành phố” là Mỹ, nhưng với lợi thế không gian rộng lớn, Trung Quốc thực chất đã tạo ra được thế bao vây. Cuối cùng, trong cuộc chơi công nghệ này, rất khó để khẳng định ai hơn ai vì hai bên vẫn ở thế cần nhau, phụ thuộc lẫn nhau.

P.V: Thưa Thiếu tướng, việc Trung Quốc siết xuất khẩu Gallium, Germanium và đất hiếm ngay trước thềm Thượng đỉnh và thời điểm hết hạn đình chiến là động thái gây sức ép để Mỹ nhượng bộ, hay cho thấy Bắc Kinh đã thực sự chuẩn bị cho kịch bản phân tách chuỗi cung ứng? Và Mỹ có đủ thời gian, nguồn lực để thoát khỏi sự phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu này?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Trong cuộc chiến này, đất hiếm là át chủ bài của Trung Quốc, còn Mỹ có át chủ bài là công nghệ lõi và họ đã sử dụng công cụ hạn chế xuất khẩu công nghệ tiên tiến sang Trung Quốc. Tại bàn đàm phán, yêu cầu lớn nhất của Chủ tịch Tập Cận Bình là Tổng thống Mỹ Donald Trump phải nới lỏng lệnh cấm, cho phép hàng ngàn doanh nghiệp Trung Quốc được tiếp cận công nghệ tiên tiến của Mỹ.

Đổi lại, Tổng thống Trump cũng sẽ yêu cầu Trung Quốc phải nới lỏng các lệnh hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang Mỹ và các nước đồng minh. Nên nhớ, Trung Quốc hiện đang khai thác tới 70% lượng đất hiếm và nắm giữ 90% năng lực tinh chế đất hiếm của toàn thế giới. Toàn bộ nền kinh tế, công nghiệp ô tô và đặc biệt là hệ thống công nghiệp quốc phòng hiện đại của Mỹ - bao gồm máy bay ném bom tàng hình B-2, tiêm kích F-35, F-22 - đều phụ thuộc chặt chẽ vào nguồn nguyên liệu này.

Rõ ràng, Mỹ nắm công nghệ nhưng Trung Quốc lại nắm tài nguyên thiết yếu; họ tạo ra thế giằng co khiến Mỹ rất cần Trung Quốc và ngược lại, Trung Quốc cũng rất cần Mỹ, nhất là khi Washington nắm cả thị trường G7 khổng lồ, có khả năng tác động mạnh vào Bắc Kinh thông qua con đường kinh tế, thị trường, dự trữ USD…

P.V: Với nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu chiến lược cường quốc, Thiếu tướng đánh giá đâu là “lằn ranh đỏ” không thể nhượng bộ của cả hai nhà lãnh đạo trên bàn đàm phán lần này? Giữa sức ép phải dẫn đầu và yêu cầu phải kiểm soát lẫn nhau, liệu Thượng đỉnh Mỹ - Trung sẽ mang lại một thỏa thuận phân định ranh giới ảnh hưởng công nghệ mới, hay chỉ là một trạm dừng chân ngắn ngủi trước khi hai bên chính thức bước vào một cuộc chiến tranh sinh tử mới?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Trong quan hệ song phương, lằn ranh đỏ lớn nhất của Trung Quốc mà Mỹ không bao giờ được phép vượt qua chính là vấn đề Đài Loan. Ngược lại, lằn ranh đỏ cốt lõi của Mỹ là vai trò chi phối thế giới. Mỹ không bao giờ chấp nhận bất kỳ một cường quốc hay thế lực nào có khả năng cạnh tranh vai trò lãnh đạo toàn cầu của mình. Cho dù hợp tác hay cạnh tranh, mục tiêu tối thượng của họ vẫn là giữ vị thế cao nhất cho nước Mỹ, dù dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng hòa hay Dân chủ. Tuyên ngôn của Tổng thống Mỹ Donald Trump “Đưa nước Mỹ vĩ đại trở lại” thực chất chính là nỗ lực duy trì vị thế siêu cường độc tôn đó. Vì vậy, trong các cuộc đàm phán, cả hai bên đều hành xử rất khôn ngoan; họ biết rõ điểm dừng và tuyệt đối không dại dột chạm vào lằn ranh đỏ của nhau để tránh những hậu quả khó lường.

P.V: Có thể thấy, hàng trăm tỷ đô la hàng hóa vẫn chịu tác động từ các đợt thuế quan. Cuộc đua Trí tuệ nhân tạo (AI) và chip bán dẫn cao cấp đã trở thành “mặt trận không tiếng súng” quyết định vị thế trong kỷ nguyên mới. Bắc Kinh vạch ra những ranh giới đỏ không thể xâm phạm, trong khi Washington kiên quyết bảo vệ an ninh quốc gia và công nghệ lõi. Trong một bàn đàm phán chật chội với những bất đồng, Mỹ và Trung Quốc thực sự tìm kiếm và kỳ vọng điều gì, thưa Thiếu tướng? Đâu là những nút thắt khó tháo gỡ nhất, và vùng có thể thỏa hiệp giữa Washington và Bắc Kinh?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Thực chất, cuộc thượng đỉnh này sẽ không mang lại những đột phá mang tính thay đổi cục diện, mà đây là một giải pháp mang tính tình thế, buộc cả hai bên phải nhượng bộ nhau. Kỳ vọng lớn nhất của phía Trung Quốc là Mỹ sẽ giảm bớt sự ngăn chặn đối với hàng nghìn doanh nghiệp công nghệ nước này trong khía cạnh tiếp cận công nghệ tiên tiến của Mỹ. Còn Washington cũng mong muốn Bắc Kinh nới lỏng hạn chế xuất khẩu đất hiếm.

Ngoài ra, tôi cho rằng Tổng thống Trump còn đặt một hy vọng cụ thể hơn thông qua cuộc gặp này. Cần lưu ý, Chủ tịch Tập Cận Bình đã dẫn theo hơn 300 tập đoàn, doanh nghiệp tháp tùng sang Mỹ, nên ông Trump kỳ vọng sẽ ký các thỏa thuận bán từ 300 đến 500 máy bay Boeing và xuất khẩu khoảng 30 tỷ USD hàng nông sản sang Trung Quốc.

Nếu đạt được những kết quả cụ thể này, đây sẽ là một “món quà” ngoại giao mang ý nghĩa rất lớn, giúp Tổng thống Mỹ có thể báo cáo thành tích kinh tế với 345 triệu người Mỹ trước thềm cuộc bầu cử, thuyết phục họ đặt lòng tin vào Đảng Cộng hòa trong cuộc bỏ phiếu tháng 11. Những thỏa hiệp cụ thể về kinh tế - thương mại này chính là điểm giao thoa lợi ích rõ ràng nhất giữa hai bên lúc này, để hai bên cùng tồn tại trong mối quan hệ hợp tác, hai bên cùng có lợi, không đứt gãy, không đối đầu và hướng tới ổn định quan hệ song phương Mỹ-Trung.

P.V: Thưa Thiếu tướng Lê Văn Cương, câu hỏi mang tính quyết định mà có lẽ cả thế giới đang chờ đợi câu trả lời, đó là: Sau khi Thượng đỉnh kết thúc, kết quả của nó sẽ tác động như thế nào đến tình hình thế giới nói chung và quỹ đạo quan hệ Mỹ - Trung nói riêng? Trong một cục diện “vừa hợp tác, vừa đấu tranh” gay gắt như vậy, các quốc gia vừa và nhỏ - trong đó có các nước khu vực Đông Nam Á, cần định vị chiến lược như thế nào để vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa duy trì đà phát triển?

Thiếu tướng Lê Văn Cương: Sau cuộc gặp thượng đỉnh, tôi tin là hai bên sẽ cam kết tiếp tục duy trì sự ổn định trong quan hệ song phương. Có thể chốt lại rằng, khi quan hệ Mỹ - Trung giữ được trạng thái ổn định, không để chuỗi cung ứng toàn cầu đứt gãy thì đó là điều kiện lý tưởng cho nền kinh tế thế giới phát triển. Thực tế cho thấy, nếu quan hệ này đổ vỡ, nền kinh tế toàn cầu sẽ lập tức rơi vào cảnh đảo lộn.

Đối với khu vực ASEAN, hiện nay và ít nhất trong 20 năm nữa, chúng ta vẫn sẽ nằm trong thế “kẹt” giữa hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc. Tay phải của ASEAN là Trung Quốc, tay trái là Mỹ. Việc hai cường quốc này tạm thời hòa hoãn và ổn định quan hệ là một bối cảnh, điều kiện thuận lợi. Tuy nhiên, sự ổn định này mang tính chất chu kỳ, có lúc thăng lúc trầm và không bao giờ là vĩnh viễn. Vì vậy, sách lược khôn ngoan nhất của các nước ASEAN là phải linh hoạt hợp tác với cả hai bên, kiên định không chọn phe, không bỏ tất cả trứng vào một giỏ. Đồng thời, ASEAN phải chủ động mở rộng không gian hợp tác chiến lược đa phương với châu Âu, Nga, Ấn Độ, Mỹ Latinh và Nhật Bản để tạo ra vị thế vững chắc của ASEAN trong cục diện thế giới mới.

P.V: Thượng đỉnh Mỹ - Trung không thể xóa bỏ những bất đồng kéo dài, nhưng việc hai nhà lãnh đạo ngồi lại cho thấy cả Washington và Bắc Kinh đều hiểu cái giá của đối đầu mất kiểm soát trong kỷ nguyên hạt nhân và AI. Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung sẽ còn kéo dài, nhưng một quan hệ “ổn định trong cạnh tranh” vẫn là lựa chọn cần thiết để kiểm soát rủi ro. Với các quốc gia đang vươn lên, bản lĩnh, linh hoạt và tự chủ sẽ là nền tảng để ứng phó trước những biến động địa chính trị toàn cầu. Một lần nữa, xin trân trọng cảm ơn Thiếu tướng Lê Văn Cương!