Cẩn trọng việc “ngầm hóa Kênh Bắc”
Gần như ngay sau khi vùng đô thị Vinh chịu cảnh ngập lụt ngày 19/9, vấn đề “ngầm hóa Kênh Bắc” vốn đã lắng xuống lại được hâm nóng. Cũng dễ hiểu, vì từ trận lụt khốc hại này, người ta thấy rõ một chức năng hết sức quan trọng của Kênh Bắc: Tiêu thoát nước. Do đó, đã xuất hiện nhiều những câu hỏi đầy trăn trở: Nếu ngầm hóa, liệu Kênh Bắc có bị bồi lắng, ùn ứ bùn rác thải, khiến chức năng tiêu thoát nước bị triệt tiêu theo thời gian?
Nội dung: Nhật Lân | Thiết kế: Hữu Quân
• 23/09/2026
Gần như ngay sau khi vùng đô thị Vinh chịu cảnh ngập lụt ngày 19/9, vấn đề “ngầm hóa Kênh Bắc” vốn đã lắng xuống lại được hâm nóng. Cũng dễ hiểu, vì từ trận lụt khốc hại này, người ta thấy rõ một chức năng hết sức quan trọng của Kênh Bắc: Tiêu thoát nước. Do đó, đã xuất hiện nhiều những câu hỏi đầy trăn trở: Nếu ngầm hóa, liệu Kênh Bắc có bị bồi lắng, ùn ứ bùn, rác thải, khiến chức năng tiêu thoát nước bị triệt tiêu theo thời gian?
Xin quay trở lại hồi trung tuần tháng 8, thời điểm Sở Xây dựng Nghệ An tổ chức lấy ý kiến tổ chức, cá nhân về đồ án điều chỉnh cục bộ quy hoạch chung thành phố Vinh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 với điểm nhấn trọng tâm là phương án mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 60m, 10 làn xe, ngầm hóa toàn bộ tuyến Kênh Bắc đoạn từ đường Nguyễn Văn Cừ đến hồ điều hòa Hưng Hòa.
Việc ra đời phương án, được công bố vì tuyến đường Nguyễn Sỹ Sách là trục giao thông đối ngoại quan trọng kết nối thành phố Vinh (cũ) với các khu phát triển phía Đông, nhưng mặt cắt ngang tuyến đường đang có bất cập và chưa đồng bộ giữa các đoạn.
Về lợi ích, theo cơ quan chuyên môn, khi đường Nguyễn Sỹ Sách được mở rộng, sẽ gia tăng đáng kể năng lực thông hành, giải quyết triệt để nguy cơ ùn tắc giao thông, mở ra không gian phát triển mới cho vùng Đồng Bắc thành phố Vinh (cũ).
Đồng thời, giúp triệt tiêu điểm nóng ô nhiễm môi trường, nâng cao chất lượng vệ sinh đô thị, đồng thời cho phép đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng kỹ thuật hiện đại (thoát nước, cấp điện, viễn thông, cây xanh, chiếu sáng) để đường Nguyễn Sỹ Sách trở thành “tuyến phố kiểu mẫu, hiện đại bậc nhất khu vực lõi thành phố Vinh (cũ)”.
Và rồi điều bất ngờ đã xảy ra.
Gần như ngay sau khi công bố, dù được diễn giải đem lại nhiều lợi ích là vậy, nhưng phương án lại nhận được không ít ý kiến trái chiều. Đáng nói, trong những ý kiến trái chiều ấy, có không ít người là nhà chuyên môn, nhà quản lý, nhà nghiên cứu... Họ, bằng sự hiểu biết sâu dày, đã mổ xẻ, phân tích, so sánh những mặt lợi và hại, để khuyến nghị phải hết sức cẩn trọng trong việc ngầm hóa Kênh Bắc!
Với tôi, khi đọc những khuyến nghị như vậy, thấy thật đáng trân trọng. Vì từ đây tìm hiểu, đã tiếp cận nhiều nguồn thông tin tài liệu để biết việc ngầm hóa sông, suối, kênh phát sinh tác hại như thế nào; biết nhiều đô thị trên thế giới và cả ở Việt Nam đã ngầm hóa sông, suối, kênh nhưng sau đó, phải tốn kém rất nhiều nguồn lực để khôi phục trở lại.
Đó là suối Cheonggyecheon của Seoul, Hàn Quốc. Thập niên 1950-1960, suối Cheonggyecheon bị ô nhiễm nặng nề, do đó chính quyền Seoul đã quyết định lấp phẳng, xây dựng một đường cao tốc trên cao đè lên luồng suối. Cho đến năm 2003, đã phải chi gần 380 triệu USD phá bỏ đường cao tốc, khôi phục lại dòng suối dài 5.8 km để trở thành biểu tượng sinh thái và du lịch của Seoul.
Đó là sông Bièvre ở Pháp. Do bị ô nhiễm chất thải công nghiệp dệt nhuộm và da thuộc, nên chính quyền Paris đã ngầm hóa toàn bộ dòng sông vào hệ thống cống ngầm từ năm 1912. Nhưng từ năm 2000 đến nay, người ta đã phải triển khai các dự án quy mô lớn để "giải phóng" từng đoạn sông, nhằm đưa dòng chảy tự nhiên trở lại lòng Paris.
Đó là kênh vành đai Utrecht (Hà Lan). Vào thập niên 1970, một phần tuyến kênh này bị lấp để làm đường cao tốc 12 làn xe. Sau nhiều thập kỷ, do có sự phản đối của người dân, ở năm 2020, kênh đã được tái tạo để phục hồi dòng chảy xanh mát bao quanh trung tâm Utrecht.
Ở Việt Nam, việc ngầm hóa kênh mương nhưng sau đó phải phục hồi cũng từng xảy ra. Cụ thể, tại TP. Hồ Chí Minh, vào khoảng năm 2000, do tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng và áp lực lấn chiếm đất đai, chính quyền đã cho lắp đặt hệ thống cống hộp để ngầm hóa toàn bộ rạch Hàng Bàng dài khoảng 1,4 km, biến mặt bằng bên trên thành đường và các khu dân cư.
Và rồi ngay sau khi bị lấp, khu vực xung quanh đã hứng chịu những trận ngập lụt kinh hoàng mỗi khi mưa lớn hoặc triều cường do mất đi không gian trữ nước tự nhiên. Mặt khác, môi trường ngầm bị ô nhiễm đến nghẹt thở nhưng không thể nạo vét. Nhận thấy sai lầm trong quy hoạch, ở năm 2016, chính quyền TP. Hồ Chí Minh đã phải thực hiện dự án khơi thông lại rạch Hàng Bàng với nguồn kinh phí đền bù, giải tỏa hàng trăm hộ dân đã định cư trên mặt cống hộp lên đến hàng nghìn tỷ đồng để tái lập lòng kênh, xây kè và làm công viên hai bên bờ.
Về Kênh Bắc, có tổng chiều dài hơn 4,6 km. Từ năm 2015, bằng nguồn vốn vay từ Ngân hàng Thế giới, đoạn đầu tuyến dài khoảng 1,2 km đã được ngầm hóa bằng cống hộp; phần còn lại dài khoảng 3,4 km kéo dài đến hồ điều hòa Hưng Hòa được đầu tư cải tạo vào năm 2016. Tuy nhiên sau đó, Kênh Bắc đã biến thành một "rốn ô nhiễm" cục bộ, dòng nước luôn trong tình trạng đen kịt, nổi bọt và bốc mùi hôi. Trước thực trạng này, người dân sinh sống dọc hai bờ kênh đã ví Kênh Bắc như một "hầm vệ sinh lộ thiên" giữa lòng đô thị.
Về nguyên nhân của tình trạng ô nhiễm Kênh Bắc, đã từng được mổ xẻ, phân tích rất rõ ràng. Dự án cải tạo Kênh Bắc trước đây, có thiết kế xây dựng hệ thống mương gom nước thải riêng biệt chạy song song. Về nguyên tắc vận hành, nước thải sinh hoạt không được đổ ra kênh mà chỉ tràn ra khi mưa lớn thông qua các cửa xả tự động. Thế nhưng, các cửa van tự động đã bị hư hỏng, khiến nước thải rò rỉ, chảy tự do ra kênh ngay cả khi trời không mưa. Hệ thống cống bao, giếng tách chìm sâu dưới lòng đất thường xuyên bị bùn đất và lượng rác thải khổng lồ do người dân "hồn nhiên" quăng xuống gây ách tắc nghiêm trọng.
Sống ở đô thị Vinh, và là người làm báo của tỉnh, tháng 2/2023, tôi cùng các đồng nghiệp của mình đã từng theo chân người lao động đơn vị quản lý hạ tầng đô thị xuống gầm cầu Kênh Bắc, các giếng tách dọc kênh để tìm hiểu nguyên nhân. Ở đó thấy, các thiết bị kỹ thuật hư hỏng không được sửa chữa, thay mới; tình trạng bùn rác ùn ứ không được được nạo vét; nước thải từ các tuyến phố “hồn nhiên” chảy tràn ra kênh.
Qua đó tôi hiểu, do thiếu sự quan tâm đúng mức của nhà quản lý, do không có nguồn nước sạch thau rửa, Kênh Bắc biến thành một dòng nước thải tù đọng, gây ô nhiễm môi trường. Thế nên khi đọc phương án ngầm hóa Kênh Bắc, thì hiểu đây là phương thức che khuất dòng nước ô nhiễm khỏi tầm mắt, chứ không phải là biện pháp xử lý tận gốc nguồn xả thải để giải quyết vấn nạn ô nhiễm môi trường.
"Ngầm hóa" Kênh Bắc có thể hiểu đây là phương thức che khuất dòng nước ô nhiễm khỏi tầm mắt, chứ không phải là biện pháp xử lý tận gốc nguồn xả thải để giải quyết vấn nạn ô nhiễm môi trường.
Về vấn đề giao thông và cảnh quan đô thị, theo quan sát của tôi, tuyến đường Nguyễn Sỹ Sách chưa bất cập đến mức để cơ quan chuyên môn phải đề ra phương án cải tạo. Vì thực tế, với hạ tầng kỹ thuật sẵn có, từ bề rộng mặt đường, điện chiếu sáng, cây xanh, vỉa hè..., đường Nguyễn Sỹ Sách gắn với Kênh Bắc và đường Phùng Chí Kiên, có cảnh quan đẹp bậc nhất vùng nội đô Vinh. Đồng thời, vẫn đang là tuyến đường thông thoáng, thuận lợi giao thông hơn nhiều so với những tuyến đường trong nội đô Vinh như đường Lê Hồng Phong, Nguyễn Văn Cừ, Quang Trung, Trần Phú, Hồ Tùng Mậu...
Vào ngày 21/9, nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Nguyễn Văn Thông có đăng trên tài khoản facebook cá nhân của mình (facebook Nguyễn Văn Thông) bài viết “Mưa lụt nghĩ đến “ngầm hóa Kênh Bắc”. Trong 4 nhóm nội dung ông đưa ra phân tích, có một nhóm về giao thông. Theo ông, 2 tuyến đường chạy dọc Kênh Bắc dài hơn 3km không phải là tuyến quá đông đúc, gây ùn tắc; và những lộn xộn trên đó, có nguyên nhân từ chính sự quản lý đô thị còn yếu kém. Qua đó nhận xét, nếu lấy việc mở rộng đường Nguyễn Sỹ Sách lên 10 làn xe nhằm giải toả áp lực giao thông để làm lý do ngầm hóa Kênh Bắc thì sẽ không thuyết phục!
Nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh uỷ Nguyễn Văn Thông cũng đưa ra cảnh báo việc ngầm hóa Kênh Bắc sẽ dẫn đến nguy cơ làm mất chức năng tiêu thoát lũ. Ông viết: “Nhiều người có cách nhìn không mấy thiện cảm với Kênh Bắc hiện nay bởi thấy ở đó là rác, là bẩn, là hôi thối, là xấu xí. Tâm lý này che mờ mất chức năng thoát lũ của nó phía Bắc Vinh - một chức năng rất quan trọng. Nhưng tất cả những chuyện này là do lỗi quản lý của chúng ta. Sau những trận mưa lớn hàng năm và vừa mới xảy ra hôm kia thôi, chúng ta đã thấy phố biến thành sông như thế nào trên địa bàn Vinh. Vì vậy, nếu ngầm hóa nó, phải thay thế nó bằng một hệ thống cống/hộp kín có năng lực thủy lực tương đương hoặc cao hơn. Nếu không, một trận mưa cực đoan sẽ biến thành vấn đề rất nghiêm trọng. Mà tui lại nghi ngờ vào khả năng làm được điều này trong thực tế”.
Và ông đã có khuyến nghị: “Nếu chúng ta quan tâm, thì hãy đầu tư cho Kênh Bắc có mặt nước sạch, đẹp thường xuyên để nó thực hiện tốt chức năng điều hòa cho khu vực này. Hiện nay, trên địa bàn thành phố Vinh (cũ) ao, hồ, mặt nước đã dần biến mất hết, kể cả ở vùng ngoại ô, nên điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng. Tóm lại, tui thấy thay vì “ngầm hoá” Kênh Bắc bằng cách bịt kín bề mặt của nó thì hãy chuyển sang phương án quy hoạch, đầu tư để nó thu nước tốt hơn, để xử lý nước thải một cách đồng bộ theo quy chuẩn tiên tiến nhất; đồng thời thực hiện chỉnh trang đô thị cho con kênh này và các tuyến đường 2 bên thật sạch, đẹp, hiện đại. Đừng để vài ba chục năm nữa chúng ta phải sửa sai (một cách sẽ hết sức khó khăn, tốn kém) chuyện của ngày hôm nay”.
Sống ở vùng đô thị Vinh nhiều năm, tôi cũng nhìn nhận, Kênh Bắc đóng vai trò quan trọng trong hệ thống tiêu thoát lũ cho toàn bộ khu vực phía Bắc đô thị Vinh. Bên cạnh đó, cũng nhận thấy việc ngầm hóa một số đoạn kênh lớn chạy song song đường Nguyễn Văn Cừ, đường Hồng Bàng..., dù có những những điểm tích cực, nhưng cũng là nguyên nhân dẫn đến tình trạng ngập lụt nặng nề cho các vùng dân cư trên tuyến.
Thực trạng ngập lụt ở những trận mưa lớn, đặc biệt trong ngày 19/9 chứng tỏ hệ thống thoát nước nội đô Vinh đã quá tải nghiêm trọng. Do đó, nếu ngầm hóa Kênh Bắc, năng lực thoát nước tự nhiên khi có mưa lớn sẽ bị giảm sút. Vì việc ngầm hóa bằng cách đậy nắp bê tông sẽ làm mất đi không gian mở đón nước bề mặt tràn vào lòng kênh. Mặt khác, khi dòng chảy ngầm phía dưới bị rác, bùn thải ùn ứ ngưng tụ, thảm họa ngập lụt đô thị sẽ càng khó kiểm soát.
Vì vậy, thay vì chọn giải pháp "khai tử" Kênh Bắc bằng cách ngầm hóa, theo tôi cần nghiên cứu và quyết liệt "đại phẫu" các tồn tại kỹ thuật để giữ lại dòng kênh. Đồng thời, cần nâng cao ý thức cộng đồng trong bảo vệ môi trường, áp dụng chế tài xử phạt nặng đối với những hành vi gây ô nhiễm.
Ai cũng hiểu để trả lại dòng nước trong xanh cho Kênh Bắc là một hành trình gian nan, đòi hỏi quyết tâm lớn và sự chung tay của toàn xã hội. Nhưng xin hãy giữ lại dòng kênh, hãy dành sự quan tâm đầu tư đúng mức, và có ứng xử văn minh để Kênh Bắc đúng nghĩa là “lá phổi xanh”, là biểu tượng sinh thái của đô thị Vinh. Tránh để mai sau lại hao tổn nguồn lực, và xem đây như là một bước lùi trong quy hoạch đô thị!
