Con người ở đâu trong kỷ nguyên AI?

Khi “công việc trí óc” không còn an toàn

Trong nhiều thập kỷ, tự động hóa chủ yếu gắn với việc máy móc thay thế sức lao động chân tay. Nhưng AI tạo sinh đang làm thay đổi ranh giới đó khi công nghệ bắt đầu tham gia trực tiếp vào những công việc vốn đòi hỏi năng lực tư duy của con người. Từ xử lý thông tin, viết lách, phân tích đến sáng tạo, ngày càng nhiều nhiệm vụ có thể được thực hiện với sự hỗ trợ của AI. Một báo cáo có thể được phác thảo trong vài giây, một đoạn mã được tạo gần như tức thời, hay hàng loạt ý tưởng quảng cáo, hình ảnh và phương án kinh doanh có thể xuất hiện chỉ sau một câu lệnh.

Sự tiện lợi của AI cũng tạo ra một nghịch lý. Công nghệ càng giúp con người hoàn thành công việc nhanh, con người càng có nguy cơ mất kiên nhẫn với quá trình suy nghĩ vốn cần thời gian.

Một sinh viên có thể yêu cầu AI viết bài luận thay vì tự xây dựng lập luận. Một nhân viên có thể yêu cầu AI đưa ra phương án trước khi tự phân tích vấn đề. Một người dùng có thể tiếp nhận câu trả lời đầu tiên mà không kiểm chứng nguồn thông tin. Khi đó, AI không còn chỉ là công cụ hỗ trợ. Nó bắt đầu trở thành “chiếc nạng nhận thức”.

Nếu xem AI đơn thuần là một đối thủ, con người rất dễ rơi vào hai thái cực: Hoặc lo sợ bị thay thế, hoặc quá phụ thuộc vào công nghệ. Tuy nhiên, những thay đổi trên thị trường lao động đang cho thấy bức tranh phức tạp hơn. AI không chỉ lấy đi một số công việc mà còn tạo ra nhu cầu đối với những vị trí và kỹ năng mới.

Theo Future of Jobs Report 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), 39% kỹ năng hiện có của người lao động được dự báo sẽ thay đổi hoặc trở nên lỗi thời trong giai đoạn 2025-2030. Tư duy phân tích vẫn là kỹ năng cốt lõi được doanh nghiệp đánh giá cao nhất, trong khi AI và dữ liệu lớn, mạng lưới và an ninh mạng, cùng năng lực công nghệ nằm trong nhóm kỹ năng tăng trưởng nhanh nhất.

Con số 39% không có nghĩa cứ 10 người lao động thì gần 4 người sẽ mất việc. Điều đáng nói hơn là bản thân yêu cầu đối với người lao động đang thay đổi. Khi AI có thể đảm nhiệm ngày càng nhiều nhiệm vụ thì việc chỉ thành thạo một công việc là chưa đủ. Người lao động phải liên tục cập nhật kỹ năng, biết phối hợp với công nghệ và thích nghi với những nhiệm vụ mới.

ILO cũng đưa ra một bức tranh thận trọng hơn về nguy cơ “AI cướp việc”. Báo cáo cập nhật năm 2025 cho thấy, khoảng một phần tư người lao động trên thế giới đang làm việc trong những nghề có mức độ tiếp xúc nhất định với AI tạo sinh, nhưng phần lớn công việc có xu hướng bị biến đổi nhiệm vụ thay vì biến mất hoàn toàn.

Ranh giới giữa “AI giúp tôi suy nghĩ tốt hơn” và “AI suy nghĩ thay tôi” rất mong manh. Nếu con người chỉ quan tâm đến tốc độ có được câu trả lời mà bỏ qua quá trình đặt câu hỏi, kiểm chứng và phản biện, lợi ích trước mắt có thể trở thành sự phụ thuộc về lâu dài.

Vì thế, vấn đề không đơn giản là “AI thay người”. Một câu hỏi thực tế hơn đang xuất hiện: AI sẽ thay đổi phần nào trong công việc của con người, và ai là người thích nghi nhanh nhất với sự thay đổi đó?

Cuộc cạnh tranh mới: Người biết dùng AI và người không biết dùng AI

AI có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ. Nhưng quyết định của con người không phải lúc nào cũng là bài toán tối ưu dữ liệu.

Trong thực tế, không phải mọi quyết định đều có thể được giải bằng dữ liệu. Một chiến lược kinh doanh còn phải tính đến lợi ích của khách hàng và những tác động xã hội phía sau con số doanh thu. Một lựa chọn trong y tế không chỉ dựa trên kết quả phân tích mà còn gắn với hoàn cảnh, nguyện vọng và quyền được lựa chọn của người bệnh. Với các quyết sách công, mỗi phương án lại có thể tạo ra những hệ quả khác nhau đối với cộng đồng.

Trong những tình huống đó, câu hỏi không chỉ là “phương án nào hiệu quả nhất?”, mà còn là “phương án nào đúng đắn và ai sẽ chịu trách nhiệm nếu nó sai?”. Đây là ranh giới quan trọng giữa năng lực tính toán và trách nhiệm của con người.

UNESCO, trong Khuyến nghị về Đạo đức Trí tuệ nhân tạo, nhấn mạnh các nguyên tắc về quyền con người, trách nhiệm, khả năng giải trình và giám sát của con người. Văn kiện cũng nêu rõ các hệ thống AI không được làm mất đi trách nhiệm và nghĩa vụ giải trình cuối cùng của con người.

Vì vậy, lợi thế của con người trong kỷ nguyên AI không còn nằm ở khả năng xử lý thông tin nhanh hơn máy móc. Khi AI ngày càng vượt trội về tốc độ và khối lượng dữ liệu, giá trị của con người nằm nhiều hơn ở khả năng nhìn nhận vấn đề trong bối cảnh, đặt câu hỏi, phản biện, thấu hiểu người khác và cân nhắc những hệ quả về mặt đạo đức. Đây cũng là những năng lực quyết định cách AI được sử dụng và mục đích mà công nghệ phục vụ.

Theo WEF, từ nay đến năm 2030, quá trình chuyển dịch này có thể tạo ra 170 triệu việc làm mới, trong khi khoảng 92 triệu việc làm hiện tại bị dịch chuyển, tương đương mức tăng ròng khoảng 78 triệu việc làm. Những con số này cho thấy thị trường lao động đang không đơn thuần thu hẹp mà đang tái cấu trúc dưới tác động của công nghệ.

Vì vậy, câu chuyện về AI không nên chỉ được nhìn qua lăng kính “mất việc hay giữ việc”. Quan trọng hơn, đó là quá trình tái phân bổ giá trị giữa con người, công nghệ và kỹ năng, trong đó khả năng thích nghi sẽ quyết định ai có thể nắm bắt cơ hội và ai có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

Ở Việt Nam, tác động này cũng không còn xa. Theo ILO, khoảng 11,5 triệu lao động Việt Nam, tương đương khoảng một phần năm lực lượng lao động, đang làm việc trong những nghề có nhiệm vụ có khả năng chịu tác động từ AI tạo sinh. Tuy nhiên, ILO cho rằng, khả năng biến đổi nhiệm vụ trong công việc có nhiều khả năng xảy ra hơn việc thay thế hoàn toàn trên quy mô lớn.

Điều đó đặt ra yêu cầu rõ ràng: Không thể ngăn AI bước vào thị trường lao động, nhưng có thể chuẩn bị để con người bước vào thị trường lao động cùng AI.

Con người phải giữ quyền quyết định

Trí tuệ nhân tạo càng phát triển, câu hỏi quan trọng không còn đơn giản là làm thế nào để máy móc trở nên thông minh hơn. Điều đáng quan tâm hơn là con người sẽ làm gì để không trở nên thụ động trước những cỗ máy ngày càng thông minh?

AI có thể tìm kiếm, tổng hợp thông tin và đưa ra các phương án. Nhưng con người vẫn phải xác định mục tiêu, đặt ra giới hạn và chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng. Khi công nghệ có thể đề xuất hàng trăm lựa chọn, giá trị của con người nằm ở khả năng đánh giá lựa chọn nào thực sự phù hợp với hoàn cảnh, giá trị và lợi ích của những người chịu tác động.

Đó cũng là lý do UNESCO đề cao nguyên tắc “human oversight and determination” - sự giám sát và quyết định của con người trong quản trị AI. Công nghệ có thể tham gia ngày càng sâu vào quá trình ra quyết định, nhưng quyền định hướng và trách nhiệm cuối cùng vẫn phải thuộc về con người.

Khi máy móc ngày càng giỏi đưa ra câu trả lời, lợi thế của con người sẽ nằm ở khả năng nhận ra câu hỏi nào thực sự đáng được đặt ra. Và có lẽ, thách thức lớn nhất không phải là con người có thể tạo ra một cỗ máy thông minh hơn mình hay không, mà là trong một thế giới ngày càng thông minh nhờ máy móc, con người vẫn phải đủ tỉnh táo để lựa chọn mình muốn trở thành ai!

Nguồn tham khảo

* World Economic Forum (WEF), The Future of Jobs Report 2025 – dữ liệu về biến động kỹ năng, việc làm và nhu cầu nhân lực đến năm 2030. WEF – The Future of Jobs Report 2025

* World Economic Forum, Skills Outlook – The Future of Jobs Report 2025 – dữ liệu về tư duy phân tích, sáng tạo, khả năng thích ứng và các kỹ năng tăng trưởng nhanh. WEF – Skills Outlook 2025

* International Labour Organization (ILO), Generative AI and Jobs: A 2025 Update – đánh giá mức độ tiếp xúc của việc làm với AI tạo sinh và xu hướng biến đổi công việc. ILO – Generative AI and Jobs: A 2025 Update

* ILO Việt Nam, Generative AI could transform millions of jobs in Viet Nam – dữ liệu về tác động của AI tạo sinh đối với thị trường lao động Việt Nam. ILO Việt Nam – Generative AI and Jobs in Viet Nam

* UNESCO, Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence – các nguyên tắc về quyền con người, trách nhiệm, minh bạch và giám sát con người trong AI. UNESCO – Recommendation on the Ethics of AI

2