Thị trường lao động và những lựa chọn “đổi chiều”
Trong dòng chảy của thị trường lao động, những hình thái việc làm mới đang dần xuất hiện và trở nên rõ nét hơn. Không gắn với công sở cố định, dây chuyền sản xuất hay một đơn vị sử dụng lao động duy nhất, ngày càng có nhiều người lựa chọn làm việc theo dự án, theo từng đầu việc một cách linh hoạt.
Thanh Quỳnh / Trình bày: Hồng Toại • 24/9/2026
*****
Trong dòng chảy của thị trường lao động, những hình thái việc làm mới đang dần xuất hiện và trở nên rõ nét hơn. Không gắn với công sở cố định, dây chuyền sản xuất hay một đơn vị sử dụng lao động duy nhất, ngày càng có nhiều người lựa chọn làm việc theo dự án, theo từng đầu việc một cách linh hoạt.
Tốt nghiệp Học viện Tài chính và có trong tay tấm bằng Thạc sĩ, chị Phan Thị Thanh Hoa (SN 1990, trú tại phường Vinh Hưng) từng có một công việc ổn định, đúng chuyên ngành tại Kho bạc Nhà nước của một huyện (cũ) của tỉnh.
Năm 2015, chị chính thức bước vào công việc ấy dưới sự ngưỡng mộ của nhiều người. Thế nhưng, sau 7 năm gắn bó, dù đã thực hiện tốt các nhiệm vụ được giao, chị Hoa quyết định dừng lại.
Quyết định ấy vấp phải sự phản đối của bố, mẹ, người thân và bạn bè. Bởi với họ, từ bỏ một công việc ổn định để bắt đầu lại với một nghề hoàn toàn khác là lựa chọn nhiều rủi ro, đồng nghĩa với việc rời khỏi vị trí mà chị đã mất nhiều năm gây dựng.
Nhưng chị Hoa đã có một hướng đi mà mình muốn theo đuổi, đó chính là nghề làm bánh. Chị vẫn nhớ, toàn bộ tháng lương đầu tiên nhận được, chị đã dành để mua những dụng cụ làm bánh. Ban đầu chỉ là sở thích, những mẻ bánh làm cho bản thân và gia đình. Rồi càng làm, chị càng say mê và bắt đầu nghĩ nghiêm túc về việc biến sở thích ấy thành một công việc.
Vì thế, khi rời công việc Nhà nước vào năm 2022, chị bắt đầu công việc mới từ chính sở thích đã được vun đắp trong nhiều năm và những kỹ năng mà mình từng bước tích lũy.
Từ căn bếp gia đình, chị Hoa nhận làm bánh, rồi mở các lớp workshop hướng dẫn làm bánh. Công việc được mở rộng từng bước. Song song với đó, hai vợ chồng làm thêm một số công việc khác để duy trì thu nhập và gây dựng hướng đi riêng.
Đặc biệt, chồng của chị cũng có một lựa chọn tương tự. Anh là Thạc sĩ, tốt nghiệp Trường Đại học Giao thông Vận tải và từng làm việc tại một công ty cổ phần Nhà nước trong lĩnh vực giao thông. Nhưng thay vì tiếp tục đi theo một lộ trình đã có sẵn, anh lựa chọn cùng vợ tự tạo dựng công việc phù hợp với mong muốn và khả năng của mình.
Cùng chung một cách nhìn về việc chủ động lựa chọn hướng đi cho mình, anh Nguyễn Kim Sáng (SN 1994, trú tại xã Bích Hào) cũng quyết định rời công việc theo ngạch Nhà nước để bắt đầu kinh doanh riêng. Anh vốn là Phó Bí thư Đoàn xã Thanh Giang (cũ), nay là xã Bích Hào, một công việc mà anh luôn trân trọng và dành nhiều tâm huyết.
Vì vậy, quyết định chuyển hướng không phải là sự phủ nhận công việc đã gắn bó, mà là lựa chọn một hướng đi mới phù hợp với hoàn cảnh và định hướng của bản thân sau khi tổ chức có những thay đổi.
Từ một cán bộ Đoàn cơ sở, anh Sáng bắt đầu làm quen với công việc kinh doanh, tự tìm hiểu thị trường, tính toán cách làm và từng bước gây dựng công việc riêng. Nhà nằm gần mặt đường, lại giáp khu vực chợ Phuống (xã Bích Hào) - nơi có hoạt động mua bán khá sầm uất đã giúp anh phát huy lợi thế cho công việc kinh doanh.
Dù công việc mới đòi hỏi anh phải học thêm, tự quyết định và tự chịu trách nhiệm với từng bước đi, nhưng những kinh nghiệm từ thời gian làm công tác Đoàn vẫn trở thành vốn quý trong quá trình bắt đầu hành trình mới.
.jpg)
Hai câu chuyện trên không phải những trường hợp cá biệt. Từ thực tế tại Nghệ An, có thể thấy ngày càng nhiều người trẻ đang chủ động tìm kiếm những hướng đi mới trong nghề nghiệp, tận dụng năng lực, sở trường và cả những cơ hội mà môi trường số mang lại.
Quan niệm về một công việc “đáng để gắn bó” đang thay đổi. Với một bộ phận người trẻ, thu nhập và sự ổn định vẫn quan trọng, nhưng không còn là những tiêu chí duy nhất. Họ quan tâm nhiều hơn đến sự phù hợp với năng lực, sở thích, khả năng tự chủ và cơ hội tạo dựng một giá trị riêng. Sự dịch chuyển ấy cũng mở ra một bức tranh việc làm đa dạng hơn, nơi mỗi người có thể bắt đầu lại, rẽ sang một hướng khác hoặc tự tạo công việc cho mình, miễn là có sự chuẩn bị và sẵn sàng chịu trách nhiệm với lựa chọn đó.
Sáng dựng video, chiều chỉnh sửa hình ảnh, tối có thể có mặt tại một sự kiện để chụp ảnh - đó là một ngày làm việc của anh Phan Bá Thành (SN 1990, ở xã Đại Đồng). Không làm việc cố định tại một nơi, cũng không thuộc biên chế hay là nhân viên toàn thời gian của một cơ quan, doanh nghiệp, anh Thành nhận công việc theo từng dự án, sản phẩm hoặc hợp đồng và chủ động sắp xếp thời gian để hoàn thành.
Đặc điểm công việc ấy ngày càng phổ biến trong môi trường số, khi Freelancer - một cách gọi những người làm việc độc lập, không bị ràng buộc bởi một vị trí cố định về thời gian hay địa điểm. Họ có thể nhận việc từ nhiều khách hàng, đối tác khác nhau, tự sắp xếp lịch làm việc và chịu trách nhiệm về tiến độ, chất lượng theo từng dự án, đầu việc hoặc sản phẩm đã ký kết.
Với đặc thù công việc ấy, các Freelancer linh hoạt trong cách nhận và thực hiện công việc. Có những việc cần trực tiếp có mặt tại hiện trường, nhưng cũng có những sản phẩm có thể hoàn thành ở nhà, tại quán cà phê hoặc bất kỳ nơi nào đáp ứng được yêu cầu công việc.
.jpg)
Không chỉ anh Thành, ngày càng có nhiều người lựa chọn cách làm việc dựa trên chuyên môn và từng dự án thay vì gắn cố định với một cơ quan, doanh nghiệp. Anh Hoàng Duy Chương (SN 1995, ở phường Cửa Lò) đã từng tốt nghiệp Khoa Báo chí, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn năm 2021 lựa chọn cho mình nhiều công việc tự do bán thời gian liên quan đến quản trị Facebook, truyền thông và tổ chức sự kiện. Những công việc ấy mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho anh.
Hay như chị Nguyễn Kỳ Duyên (SN 1994, ở khối Hưng Dũng 2, phường Trường Vinh) cũng vừa triển khai hoạt động dạy nhảy aerobic cho trẻ em, vừa liên kết bán quần áo.
Chị Duyên thừa nhận rằng, cuộc sống tự do không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Trong thời gian đầu, có những tháng chỉ kiếm được vài triệu đồng, đó là mức thu nhập khá thấp khi sinh sống tại địa bàn thành phố. Tuy nhiên, khó khăn đó thúc đẩy chị mở rộng mạng lưới quan hệ và tìm kiếm nhiều khách hàng mới. Công việc freelance yêu cầu sự kiên nhẫn và sáng tạo liên tục; có lúc phải làm việc thâu đêm nhưng chưa bao giờ chị hối hận về quyết định này. Và giờ đây, sau nhiều năm nỗ lực, chị đã từng bước xây dựng trung tâm riêng, mở thành công nhiều lớp đào tạo aerobic cho trẻ, mang về nguồn thu nhập khá ổn định mà vẫn phù hợp với đam mê của bản thân.
Liên quan đến vấn đề này, chị Lô Thị Trung Hiếu - Phó Chủ tịch Hội Liên hiệp thanh niên Việt Nam tỉnh Nghệ An nhìn nhận, trong hơn 1.700 mô hình kinh tế của thanh niên toàn tỉnh, có khá nhiều chủ mô hình đã rời bỏ những công việc ổn định để xây dựng hướng đi riêng phù hợp với thế mạnh và điều kiện của bản thân.
Bên cạnh đó, trong bối cảnh công nghệ số ngày càng hỗ trợ mạnh cho việc kết nối, giao nhận và thực hiện công việc từ xa, mô hình làm việc freelance cũng đang mở rộng ở nhiều nhóm nghề, từ các công việc chuyên môn như công nghệ thông tin, thiết kế, truyền thông đến những lĩnh vực dịch vụ, sáng tạo nội dung và kinh doanh trên nền tảng số. Với một bộ phận người lao động, đây không còn đơn thuần là việc làm thêm, mà đang trở thành một cách thức tạo việc làm và thu nhập chính.
Điểm chung ở những công việc này là người lao động có quyền chủ động hơn trong việc lựa chọn công việc, thời gian và không gian làm việc. Nhưng đi cùng sự linh hoạt là yêu cầu tự chịu trách nhiệm từ tìm kiếm khách hàng, thỏa thuận công việc đến bảo đảm chất lượng và thời hạn của sản phẩm.
Sự thay đổi ấy cũng đang làm khái niệm “đi làm” trở nên linh hoạt hơn khi thay vì tìm một vị trí cố định để gắn bó, một bộ phận người lao động lựa chọn xây dựng công việc từ chính chuyên môn, kỹ năng và mối quan hệ của mình để phát triển bản thân và tạo dựng giá trị riêng. Trong bức tranh việc làm ngày càng đa dạng, hướng đi này đang trở thành một nét mới trong cách lựa chọn của người lao động, đặc biệt là giới trẻ - đã nhìn nhận, lựa chọn và kiến tạo con đường nghề nghiệp của mình.