Giữ mạch văn hóa trong không gian mới
Sau sáp nhập, địa bàn quản lý rộng hơn, cộng đồng dân cư đa dạng hơn, khối lượng công việc của cán bộ văn hóa cơ sở cũng nặng hơn. Nhưng phía sau những lễ hội, hội diễn, giải thể thao hay các phong trào quen thuộc còn có một nhiệm vụ âm thầm hơn: Đi vào từng cộng đồng để hiểu, kết nối và giữ lại những giá trị văn hóa trong một không gian hành chính mới.
Thanh Nga | Trình bày: Hữu Quân • 25/09/2026
Sau sáp nhập, địa bàn quản lý rộng hơn, cộng đồng dân cư đa dạng hơn, khối lượng công việc của cán bộ văn hóa cơ sở cũng nặng hơn. Nhưng phía sau những lễ hội, hội diễn, giải thể thao hay các phong trào quen thuộc còn có một nhiệm vụ âm thầm hơn: Đi vào từng cộng đồng để hiểu, kết nối và giữ lại những giá trị văn hóa trong một không gian hành chính mới.
Những ngày này, chị Mạc Thị Nga, cán bộ văn hóa xã Quế Phong, tất bật kiểm tra, động viên các vận động viên chuẩn bị tham gia Đại hội Thể dục Thể thao tỉnh lần thứ X.
Trước đó, xã tổ chức ngày hội thể thao với 7 môn thi đấu gồm vật, bóng chuyền, bắn nỏ, đẩy gậy, đá cầu, bóng bàn và kéo co. Không chỉ là sân chơi rèn luyện sức khỏe, hoạt động thể thao còn trở thành dịp để người dân các dân tộc Kinh, Thái, Khơ Mú gặp gỡ, giao lưu, tăng cường tình đoàn kết trong cộng đồng.
Công việc theo dõi, động viên các đội tuyển vốn không phải chuyên môn ban đầu của chị Nga. Nhưng ở cơ sở, ranh giới giữa “chuyên môn” và “việc phải làm” không phải lúc nào cũng rõ ràng.
Xã Quế Phong được hình thành trên cơ sở sáp nhập thị trấn Kim Sơn, xã Mường Mọc, Châu Kim và Nậm Giải. Địa bàn mới có 31 khối, xóm, bản. So với xã Châu Kim trước đây, nơi chị Nga từng phụ trách 10 xóm, bản, không gian công việc nay đã mở rộng gấp nhiều lần. Điều thay đổi không chỉ là số lượng đầu việc mà còn là yêu cầu phải hiểu một cộng đồng rộng lớn và đa dạng hơn.
Tôi phải dành thời gian để tiếp cận, làm quen, tìm hiểu văn hóa của từng bản, từng cụm dân cư. Có hiểu bà con thì mới tạo được sự đoàn kết và thúc đẩy phong trào”.
Chị Mạc Thị Nga - cán bộ văn hóa xã Quế Phong
Có xóm mạnh về văn nghệ, nơi phát triển thể thao, nơi khác người dân ít tham gia hoạt động tập thể. Khi tổ chức một hoạt động văn nghệ, thể thao, có những xóm, bản phải ghép 4 đơn vị thành một cụm dân cư. Nhưng ghép địa bàn trên giấy không đồng nghĩa cộng đồng đã sẵn sàng ghép lại với nhau. “Nhiều xóm mạnh không muốn chung với xóm có phong trào yếu hơn”, chị Nga kể.
Vì vậy, phần việc khó nhất không phải là tổ chức một cuộc thi hay một hội diễn quần chúng, mà là làm sao để những cộng đồng có phong trào khác nhau cùng tìm được tiếng nói chung.
“Vai trò của cán bộ văn hóa là tập hợp được sức mạnh chung của cả cụm dân cư và tạo được khối đoàn kết thống nhất. Muốn làm được điều này phải có thời gian thẩm thấu, thâm nhập trong bà con để bà con tin yêu, từ đó mới gây dựng được phong trào”, chị Nga nói.
Sau sáp nhập, xã Quế Phong còn phải đảm nhận nhiều hoạt động văn hóa, lễ hội trước đây thuộc cấp huyện, trong đó có Lễ hội Đền Chín Gian. Đây là lễ hội quy mô lớn, thu hút đông đảo người dân và du khách. Lần đầu thực hiện vai trò đăng cai, chị Nga thừa nhận có lúc “lúng túng, choáng ngợp”. Từ xây dựng kế hoạch, phối hợp các lực lượng đến huy động nguồn lực xã hội hóa đều là những công việc mới.
.jpg)
“Rất vui là sau nhiều tháng chuẩn bị, xây dựng kế hoạch chi tiết, lễ hội diễn ra thành công, tạo không khí phấn khởi trong nhân dân”, ông Nguyễn Đức Toàn - Phó Chủ tịch xã Quế Phong cho biết. Ông Toàn cũng nói rằng, một lễ hội thành công được nhìn thấy bằng dòng người tham dự. Nhưng với cán bộ văn hóa, phía sau đó còn là bài học về cách huy động sức dân, kết nối cộng đồng và tổ chức một giá trị văn hóa trong không gian quản lý mới.
Phó Chủ tịch UBND xã cũng cho biết thêm, chị Nga còn tham mưu quản lý các hội, quỹ xã hội, quỹ từ thiện; kiêm nhiệm công tác văn thư, lưu trữ và thủ quỹ. Những phần việc tưởng như không trực tiếp liên quan đến văn hóa vẫn nằm trong guồng công việc mỗi ngày.
Ở cơ sở, “cán bộ văn hóa” vì thế nhiều khi là một chức danh nhưng bao chứa rất nhiều vai trò. Anh Nguyễn Đình Quyền, chuyên viên văn hóa thuộc Phòng Văn hóa - Xã hội phường Quỳnh Mai, cũng đang đối diện với một không gian công việc mới sau khi phường Quỳnh Mai được hình thành từ phường Quỳnh Phương, phường Quỳnh Xuân, phường Mai Hùng và xã Quỳnh Liên.
Từng là chuyên viên Văn hoá xã Quỳnh Liên (cũ), anh Quyền có kinh nghiệm với công tác văn hóa cơ sở. Nhưng địa bàn thay đổi khiến công việc cũng mở ra theo nhiều hướng.
Buổi sáng, anh lên sóng truyền thanh phổ biến thông tin, chính sách; xử lý, tập hợp văn bản. Sau đó xuống các xóm theo dõi những mô hình, phong trào xây dựng nông thôn mới nâng cao, hoặc các hoạt động trong phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa khu dân cư”. Anh Quyền cũng nói rằng trên địa bàn phường Quỳnh Mai hiện nay ngoài lễ hội Đền Cờn còn có các lễ hội nhỏ thuộc địa bàn các xã cũ như Lễ hội Đền Xuân Úc, Lễ hội Đền Xuân Hoà cũng rất linh thiêng, thu hút đông đảo du khách thập phương tham gia và thưởng lãm. Để lễ hội các đền được tổ chức như trước đây chính quyền phường Quỳnh Mai gặp khá nhiều khó khăn trong thu hút tập hợp các nguồn lực xã hội hoá. Thế nên với vai trò làm công tác quản lý văn hoá ở một xã nhỏ trước đây, nay thực hiện ở một địa bàn lớn phường Quỳnh Mai, là điều không hề dễ dàng đối với một cán bộ văn hoá.
Cũng theo anh Quyền, muốn lan tỏa phong trào văn hóa cơ sở, trước hết phải “thông” được tư tưởng của người dân và thu hút được sức dân. “Cán bộ văn hóa nếu không phải là người dẫn trò thì rất khó tập hợp quần chúng nhân dân”, anh nói.
“Dẫn trò” ở đây không chỉ là đứng ra tổ chức một chương trình. Đó là khả năng tạo không khí, tìm người cùng làm, khơi dậy sự chủ động và khiến người dân cảm thấy mình là chủ thể của phong trào.
Trong một cuộc phỏng vấn, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý - Phó Chủ tịch Hội Di sản văn hóa Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, nguyên Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, lưu ý về những tác động có thể xảy ra đối với đời sống văn hóa cộng đồng khi địa giới hành chính thay đổi.
Tiến sĩ Lý cho rằng: Làng cũ nhập vào xã mới, trung tâm hành chính chuyển về địa bàn khác. Cùng với đó, các thiết chế văn hóa, di tích, lễ hội, danh hiệu di sản cũng cần được xác định lại đầu mối quản lý. Nếu quá trình chuyển tiếp không được quan tâm đầy đủ, những hoạt động từng gắn bó với cộng đồng có thể bị gián đoạn.
Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý cũng nói, điều đáng lo không chỉ là một lễ hội không được tổ chức trong một năm. Đáng lo hơn là khi một thế hệ trẻ không còn biết vì sao lễ hội ấy tồn tại; một ngôi đình không còn tiếng trống; một câu chuyện lịch sử không còn người kể; một nghệ nhân già đi mà không có người kế tục.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quách Thị Cường cũng cho rằng: Một xã mới không thể sống mãi bằng ký ức của những xã cũ. Những cộng đồng khác nhau sau sáp nhập cần tìm được những điểm giao nhau để hình thành một đời sống chung. Cái mới phải được tạo ra, nhưng không phải bằng cách xóa cái cũ. Vì vậy, cán bộ văn hóa phải biết thứ gì cần giữ, thứ gì có thể đổi mới và thứ gì cần trao lại cho thế hệ trẻ.
.jpg)
Một giá trị văn hóa chỉ có tương lai khi thế hệ trẻ không chỉ biết nó từng tồn tại mà còn muốn tiếp tục sống cùng nó. Sau sáp nhập, cán bộ văn hóa vì thế đứng giữa hai dòng chảy: Một bên là ký ức, một bên là hiện tại và tương lai.
Họ phải đủ hiểu biết để bảo vệ những giá trị cốt lõi, nhưng cũng đủ năng động để đưa những giá trị ấy bước vào đời sống mới. Họ phải biết tìm người, tìm phong trào, tìm những hạt nhân cộng đồng; phát hiện một người trẻ yêu dân ca, một nghệ nhân còn muốn truyền nghề, một câu lạc bộ hoạt động tốt hay một sáng kiến văn hóa của người dân đều có thể là cách để ký ức tiếp tục sống.
Một cuộc cải cách hành chính có thể làm thay đổi địa giới, trụ sở, bộ máy và cách vận hành. Nhưng một cộng đồng không thể chỉ được tạo dựng bằng những đường ranh trên bản đồ. Cộng đồng được tạo nên từ sự gắn bó, ký ức, niềm tự hào về quê hương và những giá trị được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Một vùng đất có thể mang tên mới nhưng câu chuyện của vùng đất ấy vẫn cần được kể. Những cộng đồng có thể đứng chung trong một đơn vị hành chính nhưng những sắc thái văn hóa riêng vẫn cần được tôn trọng. Một lễ hội có thể được tổ chức trong không gian quản lý mới nhưng linh hồn của lễ hội phải tiếp tục thuộc về cộng đồng.
Và những người đứng gần cộng đồng nhất để nhận ra điều ấy chính là cán bộ văn hóa cơ sở. Công việc của họ có thể bắt đầu từ một danh sách vận động viên, một kế hoạch lễ hội, một buổi phát thanh hay một chuyến xuống xóm, bản. Nhưng phía sau những công việc tưởng như rất nhỏ ấy là một sứ mệnh lớn hơn: Giữ cho người dân trong một không gian mới vẫn nhận ra mình, nhận ra quê hương và nhận ra những giá trị đã làm nên cộng đồng của mình.
