Ẩm thực núi bên thác Liếp

Nhật Lân - Tiến Đông | Trình bày: Hữu Quân • 10/10/2026

Bên những sinh cảnh thiên nhiên kỳ thú thác Liếp, thác Mưa, thác Lụa, bãi tắm Tân Sáng..., người dân vùng tái định cư thủy điện Bản Vẽ, xã Sơn Lâm đã hình thành các dịch vụ gắn với bản sắc văn hóa đồng bào Thái để thu hút khách du lịch. Họ tự hào: Chỉ cần đến với Sơn Lâm, du khách đã có thể trải nghiệm văn hóa bản địa đặc sắc vùng miền Tây xứ Nghệ...

Lần đầu chúng tôi đến thác Liếp, xã Sơn Lâm là vào tháng 1/2023. Thời điểm đó, thác Liếp mới nổi lên là một điểm đến hiếm hoi của xã nghèo miền núi Thanh Sơn, huyện Thanh Chương (cũ), nơi Nhà nước bố trí tái định cư người dân huyện Tương Dương sau khi họ nhường đất để công trình thủy điện Bản Vẽ được thực hiện.

Để đến thác Liếp, từ đô thị Vinh ngược theo Quốc lộ 46, qua cầu Rộ, nhập vào đường Hồ Chí Minh với tổng quãng đường khoảng 80 km. Sau đó, từ ngã tư Hạnh Lâm trên đường Hồ Chí Minh đi vào xã Thanh Sơn thêm chừng 7 km thì đến được thác Liếp. Cảm nhận ban đầu, nơi đây có cảnh quan tự nhiên hoang sơ rất đẹp và rất trong lành. Thác không cao nhưng có những dòng nước trong xanh, tung bọt trắng xóa, uốn lượn dưới những tán lá xanh, lượn quanh những ghềnh đá lớn sừng sững..., rồi quần tụ tạo nên một số bãi tắm nhỏ.

Dừng nghỉ bên thác Liếp, thấy mình được giao hòa cùng thiên nhiên, được vẳng nghe tiếng suối lướt trên triền đá, nghe tiếng thánh thót của những bầy chim, nghe tiếng lao xao của cỏ cây, thấy an yên, thư thái không muốn xa rời.

Sau khi thăm thú cảnh quan thác Liếp, với ít tấm lá chuối rừng thay mâm đặt trên phiến đá lớn, một bữa cơm được dọn ra. Đấy là những món ăn quen thuộc của đồng bào Thái miền Tây Nghệ An, như thịt trâu gác bếp, dưa nại muối ống nứa, dưa chuột nương thái lát, vô số loại rau ghém cùng cơm lam và các loại đồ chấm. Giản dị mà tinh tế, hấp dẫn đến chẳng thể quên.

Những món ăn này đều rất ngon, nhưng chúng tôi đặc biệt để ý món cơm lam cùng các loại đồ chấm và rau ghém. Cũng là loại cơm đốt trong ống nứa, nhưng cơm lam hôm ấy rất khác. Là những hạt cơm trắng trong dẻo thơm như những hạt ngọc, được bọc trong một lớp màng mỏng màu ngà mềm như lụa, có vị bùi bùi hấp dẫn.

Theo những người phụ nữ Thái như chị Lô Thị Thêu, chị Lương Thị Thìn, để làm được món cơm lam này, các chị phải đặt mua ống nứa non từ vùng biên giới Việt - Lào của huyện Kỳ Sơn (cũ). Những ống nứa non ấy, chính là thứ làm nên sự khác biệt. Khi cơm chín tới được bóc bỏ lớp vỏ nứa, sẽ giữ lại được lớp màng, vừa thêm vị, lại giúp người dùng không ngại cơm sẽ dính tay.

Còn các loại rau ghém, cùng với những tía tô, kinh giới, húng quế thường thấy, có thêm nhiều loại lá non lấy từ rừng về như lá vả, lá lội, lá dổi, lá sùm bùn, lá bớ cồng... Sự đa dạng của những loại rau ghém, khiến mâm cơm thêm màu xanh bắt mắt, giúp các món ăn thêm hương vị.

Về đồ chấm, có đến dăm loại chẻo. Loại dùng chấm với thịt nướng, loại ăn kèm rau ghém, loại để chấm cơm lam. Những loại chẻo này, được kỳ công làm từ các loại quả tươi như ớt, mắc khén, gừng non, hành củ, rau hẹ, cá biển... nướng thơm, giã nhuyễn cùng chút muối, mì chính.

Chị Thêu, chị Thìn giới thiệu, trên mâm cơm của đồng bào Thái miền Tây Nghệ An, chẻo chính là linh hồn. Chính vì vậy, mỗi loại đồ ăn đều có loại chẻo riêng để sử dụng. Và để mời khách, thì phải có sự chuẩn bị từ trước.

Như chẻo mắc khén muối tươi, các chị chọn lấy mắc khén vào mùa già tuổi, xử lý sạch rồi đem muối. Loại mắc khén muối tươi này được giã nhuyễn với lá chanh già, lá riềng non, ớt chỉ thiên xanh, một số loại rau trong vườn nhà cùng muối và mì chính, tạo thành một hỗn hợp sền sệt màu xanh lá. Khi dùng, sẽ chế thêm một ít nước sôi để nguội, rồi đem chấm cùng đồ nướng, đồ luộc như thịt, cá gác bếp, hay gà luộc, gà nướng, thịt lợn nướng... đều rất hợp.

Hay để làm chẻo hẹ, cần phải có những nguyên liệu chính như ớt chỉ thiên tươi, rau hẹ, cá biển nướng. Ớt sau khi hái sẽ đem nướng trên than cho sém vỏ, thơm nồng; hẹ tươi cũng đem nướng cho dậy mùi, thêm nhúm muối trắng, ít mì chính cùng cá biển nướng, cho vào cối giã nhuyễn. Mùi ớt nướng cay nồng, mùi thơm của hẹ, của cá biển quyện vào nhau rất đậm vị.

“

Nếu xôi nếp nương, cơm lam là cái tình, thì bát chẻo hẹ chính là cái hồn trong mâm cơm của đồng bào Thái. Một miếng xôi nếp nương dẻo chấm chẻo hẹ cay xé, mặn đậm, thơm nồng sẽ thấy ngay được vị núi rừng miền Tây xứ Nghệ...”.

Chị Lô Thị Thêu

Những người phụ nữ Thái ở thác Liếp năm ấy, đã thổ lộ với chúng tôi rằng, Thanh Sơn là một vùng đất mới của đồng bào tái định cư từ Tương Dương về. Dù cuộc sống rất khó khăn, nhưng Thanh Sơn có tiềm năng du lịch sinh thái cần khai mở, để không phí hoài sinh cảnh thiên nhiên ban tặng, và để thêm sinh kế cho người dân.

Từ ý tưởng ấy, một số hoạt động đã được thực hiện như tổ chức quảng bá du lịch thác Liếp, hình thành một số điểm dịch vụ ẩm thực của đồng bào Thái gắn với đặc sản địa phương... Cũng từ đây, chính quyền xã Thanh Sơn và huyện Thanh Chương (cũ) đã rất ủng hộ. Và rồi tuyến đường bê tông từ trung tâm xã dẫn vào thác Liếp đã được đầu tư kết nối; Hợp tác xã Dịch vụ du lịch thác Liếp được hỗ trợ thành lập...

Đầu tháng 10/2026, khi nghe tin xã Sơn Lâm xây dựng đề án phát triển du lịch, chúng tôi đã trở lại thác Liếp. Trên con đường bê tông dẫn vào thác, đã có thêm nhiều cụm dịch vụ phục vụ khách du lịch. Trong thác, nhờ có mưa nhiều, nước nguồn đổ về lớn nên phong cảnh thiên nhiên thật đẹp.

Tại đây, thêm một lần chúng tôi được quây quần bên mâm cơm thuần những món ăn của đồng bào Thái miền Tây xứ Nghệ. Cũng cơm lam, xôi nếp nương, cá nướng than, thịt nướng..., các loại rau ghém cùng nhiều loại đồ chấm.

Trong khung cảnh ấy, Chủ tịch UBND xã Sơn Lâm Trình Văn Bằng “khoe”, ngoài thác Liếp, trên địa bàn còn nhiều danh lam thắng cảnh như thác Mưa, thác Lụa, khe Lang, khe Tròn... Những danh lam, thắng cảnh này gắn với hệ thống sông, suối, rừng tự nhiên, tạo nên môi trường hết sức trong lành. Địa phương Sơn Lâm lại có tuyến đường Hồ Chí Minh xuyên qua, nên thuận lợi trong kết nối với các điểm du lịch trọng điểm của tỉnh như biển Cửa Lò, Khu Di tích Kim Liên, đảo chè, đền Bạch Mã, Cửa khẩu Thanh Thủy để hình thành các tour, tuyến du lịch.

Vì vậy, cùng với sự đa dạng về văn hóa của nhiều dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn như: Thái, Khơ Mú, Ơ Đu, Tày, Mường, Mông, Thổ và Kinh…, cấp ủy, chính quyền xã đã quyết định xây dựng, phê duyệt Đề án "Phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc xã Sơn Lâm".

“Những danh lam, thắng cảnh thiên nhiên ban tặng, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc trên địa bàn như lễ tế thần, nghệ thuật cồng chiêng, khắc luống, múa lăm vông, các trò chơi dân gian, nghề dệt thổ cẩm, nghề nấu rượu cần, cùng các món ăn truyền thống như cơm lam, cá mát, gà đen, lợn đen bản địa, bò giàng… sẽ là nền tảng giúp xã Sơn Lâm thu hút khách du lịch”, ông Trình Văn Bằng trao đổi.

“

Dù có rất nhiều khó khăn phía trước và rất nhiều việc phải làm nhưng chúng tôi tự tin xã Sơn Lâm sẽ thực sự trở thành điểm đến hấp dẫn trong tương lai...”.

Ông Trình Văn Bằng - Chủ tịch UBND xã Sơn Lâm

Trong ngày hôm đó, chúng tôi được gặp lại các chị Lô Thị Thêu, Lương Thị Thìn và một số thành viên Hợp tác xã Du lịch thác Liếp... Các chị cho biết, toàn xã đã có 23 hộ gia đình tham gia các hoạt động dịch vụ du lịch. Riêng Hợp tác xã Du lịch thác Liếp có 18 thành viên tham gia các dịch vụ ẩm thực, lưu trú, tham quan trải nghiệm. Tại điểm du lịch thác Liếp, từ đầu năm đến nay đã đón khoảng 6.000 lượt khách từ các nơi về tham quan, trải nghiệm đem lại thu nhập cho các hộ tham gia hoạt động du lịch.

Và cũng như Chủ tịch UBND xã Trình Văn Bằng, các chị nhìn nhận hoạt động dịch vụ nơi đây vẫn còn những hạn chế, đặc biệt là về cơ sở vật chất. Nhưng đều tin tưởng, những điều kiện sẵn có thiên nhiên ban tặng, cùng sự đa dạng văn hóa truyền thống của các dân tộc trên địa bàn đang được gìn giữ, phát huy, sẽ là nền tảng vững chắc để đề án du lịch do xã xây dựng đạt được thành công.

“Chỉ cần đến với Sơn Lâm, du khách sẽ được hòa mình vào thiên nhiên tươi đẹp, và đã có thể được trải nghiệm văn hóa bản địa đặc sắc vùng miền Tây xứ Nghệ...”, Chủ nhiệm Hợp tác xã Du lịch thác Liếp Lương Thị Mỹ Nương nói với chúng tôi lúc chia tay.