Nơi mạch nguồn lặng lẽ tiếp nối

Thanh Phúc | Thiết kế: Hữu Quân • 18/10/2026

Tháng 10, câu chuyện về nữ anh hùng Nguyễn Thị Minh Khai gợi nhắc sự hy sinh của người mẹ trẻ nén lòng gửi con gái mới tròn một tháng tuổi để tiếp tục hoạt động cách mạng. Hơn tám thập kỷ đã trôi qua, cuộc đời và lý tưởng của bà vẫn được những người phụ nữ hôm nay lặng thầm tìm hiểu, kể lại, góp phần gìn giữ những giá trị lịch sử cho các thế hệ sau...

Giữa nhịp sống phố Quang Trung, phường Thành Vinh, Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai luôn mang đến sự tĩnh lặng rất riêng. Trong khuôn viên rộng khoảng 2.400m², tượng người nữ anh hùng đứng giữa những hàng cây xanh. Phía sau là nhà lưu niệm được dựng trên mảnh đất gia đình bà từng sinh sống. Những bức ảnh, tài liệu, hiện vật nơi đây lưu giữ dấu mốc cuộc đời và hành trình hoạt động cách mạng của nữ chiến sĩ đầu thế kỷ XX.

Nguyễn Thị Minh Khai, tên khai sinh là Nguyễn Thị Vịnh, sinh năm 1910 trong một gia đình viên chức sinh sống tại thị xã Vinh (TP. Vinh cũ). Cha bà là ông Nguyễn Huy Bình - còn gọi là Hàn Bình, người Hà Nội, làm công chức hỏa xa ở Vinh. Mẹ là bà Đậu Thị Thư, quê Đức Tùng (Hà Tĩnh). Sinh ra, lớn lên tại Vinh - một trong những trung tâm công nghiệp của Việt Nam lúc bấy giờ, Nguyễn Thị Minh Khai sớm được hun đúc tinh thần yêu nước. Khi còn là nữ sinh, bà đã tham gia các hoạt động yêu nước, rồi dấn thân vào phong trào cách mạng. Giữa những năm tháng phong trào đấu tranh ở Vinh - Bến Thủy sôi nổi, bà tích cực vận động phụ nữ, tuyên truyền, tập hợp quần chúng, góp phần vận động, tập hợp phụ nữ tham gia phong trào cách mạng.

Từ những hoạt động ban đầu, Nguyễn Thị Minh Khai từng bước đảm nhận những trọng trách lớn hơn trong phong trào cách mạng. Bà từng hoạt động ở nước ngoài, làm việc tại Văn phòng Chi nhánh Đông Phương bộ của Quốc tế Cộng sản; năm 1937, bà được giao giữ cương vị Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn. Ở bà, bản lĩnh của người chiến sĩ cộng sản không chỉ thể hiện qua sự kiên cường trước hiểm nguy, mà còn ở trí tuệ, khả năng tổ chức và những quan điểm tiến bộ về vai trò của phụ nữ. Tại Đại hội VII Quốc tế Cộng sản năm 1935, bà lên tiếng tố cáo những bất công mà chế độ thực dân, phong kiến gây ra cho nhân dân Đông Dương, đặc biệt là phụ nữ, đồng thời khẳng định vai trò quan trọng của phụ nữ trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc.

Với Nguyễn Thị Minh Khai, lý tưởng cách mạng không chỉ được khẳng định qua những lời nói, quan điểm mà còn bằng chính những hy sinh trong cuộc đời mình. Để đi trọn con đường đấu tranh vì độc lập dân tộc, bà đã phải gác lại hạnh phúc riêng, kể cả những tháng ngày được sống bên con thơ.

Bà Nguyễn Thị Minh Khai kết hôn với Tổng Bí thư Lê Hồng Phong và có một người con gái là Lê Nguyễn Hồng Minh. Mùa Xuân năm 1940, khi con gái mới chào đời được khoảng 1 tháng, bà phải gửi con cho cơ sở cách mạng nuôi dưỡng để tiếp tục hoạt động. Đó là một lựa chọn đầy day dứt của người mẹ trẻ, khi tình mẫu tử riêng tư phải nhường chỗ cho nhiệm vụ cách mạng.

Ngày 30/7/1940, trong quá trình chuẩn bị cho cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ, Nguyễn Thị Minh Khai bị địch bắt. Dù phải chịu nhiều cực hình tra tấn, bà vẫn giữ vững khí tiết, không khuất phục trước kẻ thù. Ngày 26/8/1941, bà bị thực dân Pháp xử bắn tại Trường bắn Nhà thương Giếng nước, nay thuộc khu vực Bệnh viện Hóc Môn, Thành phố Hồ Chí Minh, khi mới 31 tuổi. Sự hy sinh của nữ chiến sĩ cộng sản để lại tấm gương sáng về lòng yêu nước, ý chí kiên cường và tinh thần dấn thân vì độc lập dân tộc. Những tư liệu, hình ảnh và hiện vật tại Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai tiếp tục kể về cuộc đời và sự nghiệp của bà, góp phần gìn giữ, trao truyền những giá trị lịch sử cho các thế hệ hôm nay.

Tại Nhà lưu niệm nữ anh hùng Nguyễn Thị Minh Khai, những bức ảnh, trang hồ sơ và hiện vật lưu giữ dấu ấn cuộc đời nữ anh hùng. Nhưng để câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng, không chỉ cần những tư liệu được bảo quản cẩn trọng, mà còn cần những người kiên trì tìm hiểu, kể lại bằng sự hiểu biết và lòng trân trọng. Công việc ấy đã gắn bó với hai nữ thuyết minh viên Nguyễn Thị Thu Hằng và Trần Thị Thu Hằng từ đầu năm 2013.

Cùng tốt nghiệp cử nhân Lịch sử, cùng được phân công về Nhà lưu niệm sau khi dự tuyển vào Bảo tàng Xô viết Nghệ Tĩnh, hai chị có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời và sự nghiệp cách mạng của Nguyễn Thị Minh Khai. Riêng chị Trần Thị Thu Hằng, sinh năm 1988, gần mười lăm năm gắn bó với di tích cũng là từng ấy thời gian chị thêm hiểu, thêm kính trọng người nữ anh hùng quê hương. Ban đầu đến với công việc từ sự phân công, nhưng càng tìm hiểu, chị càng nhận ra ý nghĩa của việc kể lại câu chuyện về một người phụ nữ đã dành tuổi trẻ và cuộc đời cho sự nghiệp cách mạng.

Với chị Hằng, thuyết minh không đơn thuần là giới thiệu tư liệu, hiện vật hay nhắc lại những dấu mốc lịch sử. Đó còn là cách kết nối quá khứ với hiện tại, giúp người nghe hiểu hơn về con người phía sau những trang sử. Trong quá trình tìm đọc hồi ký, tác phẩm văn học, xem phim và lắng nghe những câu chuyện từ người thân của nữ anh hùng, chị cùng đồng nghiệp chắt lọc từng chi tiết để mỗi lần thuyết minh không chỉ cung cấp thông tin mà còn gợi được sự đồng cảm ở người nghe.

Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của Nguyễn Thị Minh Khai, câu chuyện khiến chị Trần Thị Thu Hằng xúc động nhất là việc nữ anh hùng phải xa con gái khi đứa trẻ còn rất nhỏ để tiếp tục hoạt động cách mạng. Phía sau hình ảnh người chiến sĩ kiên cường là một người mẹ cũng có tình yêu thương, có khát vọng được chăm sóc, gần gũi con mình. Nhưng trong hoàn cảnh đất nước còn chìm dưới ách áp bức, bà đã chấp nhận hy sinh hạnh phúc riêng vì nhiệm vụ cách mạng.

Là một người mẹ, chị Trần Thị Thu Hằng càng thấm thía sự hy sinh của Nguyễn Thị Minh Khai khi phải xa con gái lúc đứa trẻ mới tròn một tháng tuổi. Chị chia sẻ: “Càng tìm hiểu, càng kể lại câu chuyện về bà, tôi càng cảm nhận sâu sắc nỗi lòng của một người mẹ phải xa con khi con còn quá nhỏ. Tình mẫu tử thiêng liêng, khát khao được ôm ấp, chăm sóc con là điều tự nhiên của mỗi người mẹ. Bởi vậy, sự hy sinh của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai càng khiến tôi xúc động và kính phục”.

Mỗi lần kể lại câu chuyện, chị thường cố gắng giữ giọng điệu chậm rãi, chân thành, để người nghe có thời gian hình dung hoàn cảnh của người mẹ trẻ phải xa con khi con còn đỏ hỏn. Theo chị, sự hy sinh không chỉ nằm ở những năm tháng tù đày, những đòn tra tấn hay sự hy sinh anh dũng, mà còn hiện diện trong những chia xa riêng tư, những nỗi đau âm thầm. Qua câu chuyện ấy, chị mong du khách hiểu hơn cái giá của độc lập, tự do và thêm trân trọng cuộc sống hòa bình hôm nay.

Ký ức về Nguyễn Thị Minh Khai còn được gìn giữ bằng những việc làm bình dị của những người tìm đến Nhà lưu niệm. Chị Trần Thị Thu Hằng nhớ mãi một phụ nữ khoảng 65 tuổi đạp xe đến dâng hương rồi xin mượn cuốn Hai chị em liệt sĩ Minh Khai, Quang Thái. Biết Nhà lưu niệm chỉ có một bản photocopy, bà tự bỏ tiền sao chụp thêm 10 bản mang tặng, mong nhiều người cùng được đọc. Từ một người tìm đến để đọc sách, bà đã trở thành người góp phần đưa câu chuyện về nữ anh hùng đến với nhiều người hơn.

Một người khác là cụ Bình, ngoài 70 tuổi, cũng thường mang những cuốn sách, bài viết sưu tầm về Nguyễn Thị Minh Khai đến tặng Nhà lưu niệm. Không ồn ào, cụ bền bỉ góp nhặt từng tư liệu để bổ sung vào nơi lưu giữ ký ức về bà. Một người chia sẻ những trang sách, một người chắt chiu tư liệu; những việc làm nhỏ bé ấy cùng góp phần để câu chuyện về người nữ anh hùng được lưu giữ và tiếp nối.

Từ lời kể của những nữ thuyết minh viên đến những cuốn sách được trao tặng, ký ức về Nguyễn Thị Minh Khai đang được gìn giữ bằng những việc làm bình dị. Qua đó, cuộc đời và lý tưởng của người nữ anh hùng không chỉ được lưu lại trong tư liệu, hiện vật, mà còn tiếp tục hiện diện trong sự quan tâm, trân trọng của những người hôm nay.