baonghean.vn

Xã hội

Du lịch cộng đồng Khe Rạn: Trăn trở giữ hồn bản sắc

Thu Thảo

Nằm tách biệt bên kia dòng sông Lam, đoạn chảy qua xã Con Cuông, bản Khe Rạn (nay là thôn Lam Sơn) từng mở hướng thoát nghèo từ chính nếp nhà sàn, điệu xòe và nếp sống mộc mạc của đồng bào Thái. Thế nhưng, đằng sau những ngày vui đón khách, những người nặng lòng với bản làng vẫn canh cánh nỗi lo: Làm sao giữ trọn mạch nguồn bản sắc văn hóa khi lớp trẻ ngày càng vắng bóng bên khung cửi, điệu đàn?

Cầu Khe Rạn - đường vào bản du lịch cộng đồng Khe Rạn
Cầu Khe Rạn - đường vào bản du lịch cộng đồng Khe Rạn. Ảnh: Ngọc Dũng

Đưa nếp nhà thành sản phẩm níu chân du khách

Về Khe Rạn vào những ngày cuối tuần, giữa nhịp sống đổi thay, nơi đây vẫn giữ được nét thanh bình nguyên vẹn với những nếp nhà sàn truyền thống nằm dưới tán cây xanh mướt. Nhưng điều thực sự níu chân du khách không chỉ là cảnh sắc hữu tình, mà chính là cách bà con khéo léo đưa nếp sống, phong tục bản địa vào từng hoạt động trải nghiệm.

Bên hiên nhà sàn homestay Co Bá, chị Lô Thị Hảo thoăn thoắt sắp xếp mâm cỗ đón đoàn khách mới.

Mùi xôi nếp nương thơm ngát quyện cùng hương cá nướng pa pỉnh tộp lan tỏa khắp gian bếp. Chị Hảo vui vẻ chia sẻ: “Trước đây, những món ăn này hay khung dệt thổ cẩm, điệu khắp cổ chỉ phục vụ đời sống gia đình. Giờ làm du lịch, khách về ai cũng hào hứng muốn ngồi vào khung cửi dệt thử một đoạn vải, xem các cô gái Thái múa xòe. Văn hóa của mình được khách quý trân trọng, chúng tôi mừng lắm”.

Mâm cỗ truyền thống của người Thái
Mâm cỗ truyền thống của người Thái. Ảnh: Thu Thảo

Không chỉ dừng lại ở ẩm thực hay văn nghệ bề nổi, nét độc đáo của Khe Rạn còn là sự chọn lọc đưa những nghi thức tâm linh thành trải nghiệm chiều sâu.

Chị Vi Thị Vui - một chủ homestay trong bản kể về tục làm vía buộc chỉ cổ tay: “Trước đây, lễ buộc chỉ cầu an, cầu sức khỏe chỉ làm cho người thân hoặc khách quý phương xa ghé chơi nhà, với mâm xôi, con gà và sợi chỉ đỏ để giữ vía lành. Nay làm du lịch, chúng tôi không làm đại trà, nhưng nếu du khách thực sự muốn tìm hiểu và có nguyện vọng trải nghiệm thì bà con luôn sẵn lòng làm lễ để chúc may mắn, cầu bình an cho mọi người đi đến nơi về đến chốn”.

Nghi lễ làm vía buộc chỉ cổ tay cầu bình an
Nghi lễ làm vía buộc chỉ cổ tay cầu bình an. Ảnh: Thu Thảo

Những trăn trở

Dẫu đã tạo dựng được thương hiệu du lịch cộng đồng được nhiều người biết đến, con đường đi đến tính chuyên nghiệp của bản Khe Rạn vẫn còn nhiều trăn trở.

Chị Vi Thị Vui tâm sự thật: “Làm du lịch chưa thể thay thế hoàn toàn sinh kế chính, nhưng mỗi dịp có khách lại giúp gia đình có thêm đồng ra đồng vào. Những ngày vắng khách, chúng tôi lại quay về làm ruộng, đi nương như bao đời nay”.

Bên cạnh bài toán thu nhập chưa thực sự ổn định, điều khiến những người tâm huyết với Khe Rạn trăn trở hơn cả là câu chuyện trao truyền văn hóa giữa các thế hệ. Hoạt động du lịch phát triển chủ yếu dựa vào vốn di sản sẵn có, nhưng nguồn mạch ấy đang dần vơi đi theo thời gian.

Ông Lô Huỳnh Lan - Giám đốc Hợp tác xã Du lịch cộng đồng thôn Lam Sơn (điểm Khe Rạn) chia sẻ những nỗi niềm rất thật: “Nhiều nét văn hóa xưa cũ giờ không có người kế thừa. Điển hình như cây đàn xi xà lo (xò lò) truyền thống, cả bản giờ chỉ còn đúng một nghệ nhân già biết làm và biết kéo đàn, lớp trẻ hầu như chẳng ai theo học vì thiếu đam mê và cũng đòi hỏi năng khiếu. Các điệu dân ca, điệu khắp cổ bằng tiếng Thái cũng vậy, câu lạc bộ vận động lớp trẻ tham gia rất khó, đa phần chỉ toàn các cụ cao niên. Nghĩ đến mai này khi thế hệ trước mất đi, nếu không ai nối tiếp thì những nét cổ truyền ấy sợ cũng mai một dần”.

Nghệ nhân Vi Văn Lai - người duy nhất ở Khe Rạn còn biết chơi đàn xi xà lo
Nghệ nhân Vi Văn Lai - người duy nhất ở Khe Rạn còn biết chơi đàn xi xà lo. Ảnh: Thu Thảo

Nỗi lo ấy càng hiện hữu khi áp lực mưu sinh khiến nhiều lao động trẻ phải rời bản đi làm ăn xa tại các khu công nghiệp dưới xuôi. Xa quê sớm khiến thời gian gắn bó với tiếng nói, tập tục của tổ tiên ngày một ít đi.

Để giữ lại cái gốc của mình, bà con trong bản vẫn đang tự nhắc nhau chủ động nói tiếng Thái với con em trong sinh hoạt hằng ngày, đồng thời duy trì các đội văn nghệ thôn, bản để người trẻ có môi trường tiếp cận, gìn giữ điệu múa xòe, múa sạp.

Đánh giá về hướng đi của địa phương, ông Nguyễn Trọng Trung - Phó Chủ tịch UBND xã Con Cuông bày tỏ quan điểm: “Chính quyền rất đồng tình và khuyến khích bà con đưa các giá trị bản sắc truyền thống vào làm du lịch cộng đồng một cách chừng mực, văn minh. Cái gì tốt thì chung tay giữ gìn, phát huy để tạo sức hút bền vững, còn những hủ tục lạc hậu thì kiên quyết vận động người dân từ bỏ”.

Theo ông Trung, để tiếp sức cho người dân, địa phương đang phối hợp mở các lớp bồi dưỡng kỹ năng giao tiếp, đón tiếp khách bài bản hơn, đồng thời đẩy mạnh hoạt động của các câu lạc bộ văn hóa truyền thống, mời nghệ nhân cao tuổi về truyền dạy chữ viết, tiếng nói, nhạc cụ để giữ trọn cái gốc bản sắc cho thế hệ sau.

Thành viên tổ du lịch cộng đồng người Thái ở Khe Rạn
Thành viên tổ du lịch cộng đồng người Thái ở Khe Rạn. Ảnh: Thu Thảo

Du lịch cộng đồng suy cho cùng chỉ thực sự bền vững khi nó bám rễ sâu vào chính cội nguồn đời sống bản địa. Ở Khe Rạn, niềm vui mở rộng cửa đón khách vẫn luôn song hành cùng ý thức giữ gìn bản sắc.

Từng nếp nhà sàn, từng điệu khắp cổ, nghề dệt thổ cẩm hay tiếng chày giã gạo rộn rã không đơn thuần là dịch vụ phục vụ du khách, mà chính là hồn cốt giúp người Thái nơi đây gìn giữ bản sắc cho đời sau.

Thu Thảo