Bồ kết mở hướng cây hàng hóa trên đất đồi
Từ những gốc cây từng bị chặt bỏ khi dầu gội công nghiệp phổ biến, bồ kết đang trở lại trên nhiều vùng đồi Nghệ An theo một hướng khác, trở thành cây trồng hàng hóa. Quả tươi, quả khô, hạt và gai đều có giá trị; doanh nghiệp sản xuất dược liệu chủ động tìm nguồn nguyên liệu, trong khi người dân bắt đầu chuyển đổi diện tích keo, cây ăn quả kém hiệu quả sang trồng bồ kết.
Hiệu quả bước đầu
.png)
Trên diện tích 1,5 ha ở xóm Đồng Kén, xã Vân Du, những cây bồ kết đang phủ xanh vùng đồi mà gia đình ông Phan Văn Hùng từng nhiều lần chuyển đổi cây trồng. Trước đây, gia đình ông trồng vải, nhãn nhưng không hiệu quả; chuyển sang sắn nguyên liệu thì đầu ra bấp bênh, rồi trồng keo tràm nhưng hiệu quả không cao, đất lại bị xói lở. Sau nhiều lần tìm hiểu, năm 2022, ông quyết định chuyển toàn bộ diện tích sang trồng bồ kết, với khoảng 700 gốc.
Theo ông Hùng, điều khiến ông yên tâm với cây trồng này là khả năng thích nghi với đất đồi và công chăm sóc không quá lớn. Vườn cây ít sâu bệnh, chủ yếu xuất hiện rệp vào thời điểm trổ bông.
Cây ra hoa vào cuối tháng 5, đầu tháng 6 âm lịch và khoảng 3 tháng sau có thể thu hoạch. Vườn hiện mới cho quả bói nên năng suất chưa cao, nhưng theo tính toán của gia đình, khi bước vào giai đoạn kinh doanh, mỗi cây có thể cho 35-50 kg quả mỗi vụ.
.png)
Theo kinh nghiệm của ông Hùng, để rút ngắn thời gian kiến thiết, người trồng có thể lựa chọn cây giống ghép thay vì cây thực sinh. “Cây ghép có khả năng cho quả sớm hơn, quả to, đều và sai quả; trong khi cây trồng bằng hạt phải chờ thời gian dài hơn mới bước vào thời kỳ cho quả”, ông Hùng cho biết.
Tại các vùng đang phát triển bồ kết, giống ghép cũng là lựa chọn được người dân quan tâm bởi cây khỏe, sinh trưởng tốt và thuận lợi hơn cho việc hình thành vườn cây hàng hóa.
Với cây bồ kết, cách chăm sóc cũng không quá cầu kỳ nhưng cần làm đúng ngay từ đầu. Cây phù hợp với đất tơi xốp, thoát nước tốt; khi trồng cần bố trí khoảng cách hợp lý để cây phát triển tán. Trong những năm đầu, người trồng chú trọng giữ ẩm, làm cỏ, vun gốc và bón phân; sau mỗi vụ thu hoạch, cắt tỉa cành già, cành sâu bệnh để tạo tán thông thoáng. Khi cây trưởng thành, đặc điểm không còn nhiều gai như cây non cũng giúp việc thu hái thuận lợi hơn.
.png)
Ở xóm Đồng Kén, ông Trần Văn Liêm cũng đang “đặt cược” vào cây trồng này. Năm 2025, gia đình ông phá diện tích keo để trồng 1.000 cây bồ kết. Dự kiến sau khi bán hết diện tích keo còn lại, gia đình tiếp tục chuyển sang bồ kết.
“Đang giai đoạn trồng thử nghiệm song cây bồ kết rất thích hợp với điều kiện thổ nhưỡng của vùng này”, ông Liêm chia sẻ.
Đáng chú ý, đây không phải là cây trồng hoàn toàn xa lạ với người dân địa phương. Trước kia, trong làng từng có nhiều gốc bồ kết cổ thụ 30-50 năm tuổi, nhưng sau đó dần bị đốn bỏ khi dầu gội công nghiệp trở nên phổ biến.
Mở rộng diện tích, cần gắn với thị trường

Nếu những vườn bồ kết ở Đồng Kén cho thấy khả năng thích nghi của cây trên đất đồi, thì nhu cầu từ thị trường đang tạo động lực để người dân mạnh dạn chuyển đổi. Theo ông Hùng, thương nhân đã tìm đến tận vườn, thậm chí đặt cọc ngay khi cây bắt đầu ra hoa.
Giá bồ kết tươi tại vườn hiện khoảng 30.000-40.000 đồng/kg; quả khô khoảng 100.000-120.000 đồng/kg, còn gai bồ kết được thu mua khoảng 150.000 đồng/kg. Việc nhiều bộ phận của cây đều có giá trị giúp bồ kết có lợi thế so với một số cây trồng chỉ cho một loại sản phẩm.

Từ phía người thu mua, nhu cầu nguyên liệu cũng đang hiện hữu. Chị Trần Thị Vui, chủ doanh nghiệp thảo dược Đạt Vui ở xã Quang Đồng, cho biết mỗi năm cơ sở cần 5-7 tấn bồ kết tươi để sản xuất dầu gội thảo dược. Có những năm, nguồn bồ kết trong tỉnh không đủ, doanh nghiệp phải nhập từ các tỉnh phía trong.
Để chủ động nguyên liệu, cơ sở đã liên kết với các hộ dân trồng hơn 500 gốc bồ kết ở xã Quỳnh Tam. Theo chị Vui, bồ kết trồng trên vùng đồi Nghệ An được đánh giá có hàm lượng saponin cao, phù hợp để chiết xuất nguyên liệu phục vụ sản xuất.

Nhu cầu ấy đang kéo người dân trở lại với một loại cây tưởng như đã bị lãng quên. Không chỉ ông Liêm chuyển diện tích keo sang bồ kết, một số hộ khác cũng bắt đầu trồng thử. Bà Phạm Thị Sơn ở xóm 2 xã Văn Kiều hiện có 10 gốc bồ kết và dự kiến mở rộng thêm 50-100 gốc. Khi các cơ sở sản xuất dược liệu tìm mua với số lượng lớn, giá thu mua khá, bồ kết từ một cây trồng trong vườn nhà đang dần được nhìn nhận như một loại cây nguyên liệu có khả năng sản xuất hàng hóa.
Tuy nhiên, chính tín hiệu thị trường tích cực cũng đặt ra yêu cầu phải thận trọng. Bồ kết đang có giá không có nghĩa diện tích càng lớn thì hiệu quả càng cao. Nếu người dân cùng lúc mở rộng diện tích mà không tính toán nhu cầu thực tế, đến một thời điểm nguồn cung tăng nhanh hơn sức mua, cây trồng lại có thể rơi vào cảnh được mùa nhưng khó bán.
Vì vậy, bài toán đối với bồ kết hiện nay không chỉ là trồng cây gì trên đất đồi, mà là trồng bao nhiêu, bán cho ai và tổ chức vùng nguyên liệu như thế nào.

“Theo khuyến cáo, người dân cần tìm hiểu kỹ thị trường trước khi mở rộng diện tích, tốt nhất có liên kết hoặc hợp đồng tiêu thụ với cơ sở thu mua. Cùng với đó là lựa chọn cây giống từ cơ sở có uy tín, tránh chạy theo giá giống hoặc phong trào nhất thời. Khi doanh nghiệp có nhu cầu ổn định, người dân có vùng nguyên liệu tập trung và hai bên có liên kết rõ ràng, cây bồ kết mới có thể đi từ những vườn trồng thử sang vùng sản xuất hàng hóa bền vững”, bà Nguyễn Thị Hải, chuyên viên phòng Kinh tế, UBND xã Vân Du cho biết.
Thanh Phúc - Gia Huy