baonghean.vn

Kinh tế

Trà hoa vàng - Báu vật giữa đại ngàn

Quang An

Ẩn mình dưới những tán rừng xanh thẳm nơi vùng biên Nghệ An, trà hoa vàng từ lâu đã là sản vật gắn bó với đời sống đồng bào miền núi. Từ loài cây mọc tự nhiên, những bông hoa vàng óng đang dần trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế, mở ra hướng sinh kế mới cho người dân. Tuy nhiên, để khai thác hết tiềm năng, bảo tồn nguồn gen quý và xây dựng thương hiệu xứng tầm cho loại “hoàng trà” xứ Nghệ vẫn còn nhiều việc phải làm.

Trà hoa vàng - Báu vật giữa đại ngàn

Quang An / Trình bày: Hồng Toại • 15/11/2026

*****

Ẩn mình dưới những tán rừng xanh thẳm nơi vùng biên Nghệ An, trà hoa vàng từ lâu đã là sản vật gắn bó với đời sống đồng bào miền núi. Từ loài cây mọc tự nhiên, những bông hoa vàng óng đang dần trở thành hàng hóa có giá trị kinh tế, mở ra hướng sinh kế mới cho người dân. Tuy nhiên, để khai thác hết tiềm năng, bảo tồn nguồn gen quý và xây dựng thương hiệu xứng tầm cho loại “hoàng trà” xứ Nghệ vẫn còn nhiều việc phải làm.

titphu1.png

Những ngày cuối năm, khi tiết trời miền Tây Nghệ An bắt đầu se lạnh, những cánh rừng ở vùng biên xã Thông Thụ lại bước vào mùa trà hoa vàng khoe sắc. Dưới những tán cây rừng rậm rạp, giữa tầng tầng lớp lớp cây bụi và dây leo, những bông hoa vàng óng lặng lẽ bung nở.

Ít ai biết rằng, trước khi được nhiều người tìm mua, trà hoa vàng từng là loài cây quen thuộc với đồng bào vùng cao. Có người hái hoa về ngâm rượu, nấu nước uống, có người sử dụng như một loại rau rừng. Năm 2012, trà hoa vàng ở vùng Quế Phong được các nhà nghiên cứu quan tâm, công bố những giá trị khoa học, mở ra hướng bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu quý của địa phương.

Trà hoa vàng thường sinh trưởng dưới tán rừng, ven khe suối hoặc trên các sườn đồi, nơi có độ ẩm cao, nhiều sương. Cây có chiều cao phổ biến khoảng 2-3m, phân bố ở độ cao từ vài trăm mét đến gần 1.000m so với mực nước biển. Mùa thu hoạch thường kéo dài từ những tháng cuối năm đến đầu năm sau, cũng là thời điểm người dân vùng cao tranh thủ vào rừng tìm hái hoa.

Những cây trà hoa vàng mọc tự nhiên trên những cánh rừng Quế Phong. Ảnh Quang An
Những cây trà hoa vàng mọc tự nhiên trên những cánh rừng Quế Phong. Ảnh: Quang An

Theo thống kê, huyện Quế Phong (cũ) có hơn 200 ha trà hoa vàng, trong đó riêng xã Thông Thụ có khoảng 139,7ha, chiếm gần 70% tổng diện tích. Nguồn cây tập trung chủ yếu tại các vùng Thông Thụ, Đồng Văn, Tiền Phong, Mường Nọc, Hạnh Dịch và một số địa bàn lân cận.

Với đồng bào nơi đây, mùa trà hoa vàng không đơn thuần là mùa thu hái hoa rừng mà còn là dịp kiếm thêm thu nhập. Ở bản Huồi Đừa, xã Thông Thụ, anh Ngân Văn Hùng đã quen với những chuyến đi rừng tìm hoa từ nhiều năm nay. Mỗi khi vào vụ, anh thường chuẩn bị những ống nứa để đựng hoa, tránh làm dập nát trong quá trình di chuyển. Đường vào khu vực có trà hoa vàng khá khó đi, cây mọc rải rác dưới tán rừng nên sản lượng thu hái phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm và may mắn.

Trà thường được đựng vào các ống nứa khi đi thu hái trên rừng. Ảnh P.V
Hoa thường được đựng vào các ống nứa khi đi thu hái trên rừng. Ảnh: P.V

Có hôm, anh Hùng thu được 2-3 kg hoa tươi, nhưng cũng có ngày chỉ được vài lạng. Số hoa này được mang về bán cho các đầu mối thu mua, giúp gia đình có thêm thu nhập trang trải cuộc sống.

Ông Ngân Văn Tuấn - Trưởng bản Huồi Đừa cho biết, trà hoa vàng thường bắt đầu nở từ cuối tháng 10 và kéo dài đến tháng 1 năm sau. Vào chính vụ, nhiều hộ dân tranh thủ lên rừng thu hái, tạo thêm nguồn thu đáng kể. Tuy nhiên, do cây mọc tự nhiên, phân bố không đồng đều nên sản lượng giữa các hộ có sự chênh lệch.

Nếu trước đây hoa trà chủ yếu được bán tươi thì nay một số cơ sở đã đầu tư thu mua, sơ chế và chế biến thành trà khô. Đằng sau những bông hoa vàng óng là quy trình sản xuất đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn.

Sơ chế trà hoa vàng để sấy khô. Ảnh Q.A
Sơ chế trà hoa vàng để sấy khô. Ảnh: Q.A

Tại Hợp tác xã Trà hoa vàng Mạc Nga, xã Quế Phong, vào mùa thu hoạch, hoạt động thu mua và sơ chế diễn ra liên tục. Bà Mạc Thị Nga - Giám đốc Hợp tác xã cho biết, cơ sở thu mua hoa từ người dân với giá khoảng 160.000-200.000 đồng/kg tươi. Mỗi vụ, lượng hoa nhập về thường trên dưới 1 tấn, tạo việc làm thường xuyên cho 6-7 lao động.

Sau khi thu mua, hoa được lựa chọn, làm sạch, để ráo nước rồi bóc tách từng cánh. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo bởi thao tác mạnh tay có thể khiến cánh hoa, nhụy bị rụng, ảnh hưởng đến hình thức và chất lượng thành phẩm. Hoa sau đó được đưa vào sấy khô theo quy trình phù hợp.

nen2.png

Tỷ lệ hao hụt sau chế biến khá lớn. Trung bình, cứ 10 kg hoa tươi mới thu được khoảng 1,4 kg trà khô. Theo bà Nga, giá trà hoa vàng thành phẩm hiện dao động khoảng 2-3 triệu đồng/kg, tùy chất lượng. Hợp tác xã đang từng bước hoàn thiện quy trình sản xuất, xây dựng sản phẩm OCOP, hướng tới mở rộng thị trường. Hoạt động chế biến không chỉ tạo đầu ra cho sản vật địa phương mà còn góp phần giải quyết việc làm cho lao động tại chỗ, nhất là phụ nữ vùng cao.

Các cơ sở sơ chế trà hoa vàng nhộn nhịp vào mùa thu hoạch. Ảnh: Q.A
Các cơ sở sơ chế trà hoa vàng nhộn nhịp vào mùa thu hoạch. Ảnh: Q.A

Từ những chuyến đi rừng của người dân đến hoạt động thu mua, chế biến của các cơ sở, trà hoa vàng đang từng bước hình thành chuỗi giá trị. Tuy nhiên, nguồn nguyên liệu vẫn phụ thuộc phần lớn vào khai thác tự nhiên, đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn và phát triển bền vững.

titphu2.png

Có giá trị kinh tế và được thị trường quan tâm, nhưng trà hoa vàng Nghệ An vẫn chưa tạo dựng được vị thế tương xứng. Đây cũng là điều khiến chính quyền địa phương và những người gắn bó với loại cây đặc sản này trăn trở.

Với gần 139,7ha trà hoa vàng, xã Thông Thụ hiện là địa bàn có diện tích trà hoa vàng lớn nhất vùng, sở hữu lợi thế để phát triển cây dược liệu đặc hữu, tạo sinh kế cho người dân và hình thành sản phẩm hàng hóa đặc trưng.

Trà hoa vàng là sản phẩm OCOP tiêu biểu của huyện Quế Phong (cũ). Ảnh PV
Trà hoa vàng là sản phẩm OCOP tiêu biểu của huyện Quế Phong (cũ). Ảnh P.V 2
Trà hoa vàng là sản phẩm OCOP tiêu biểu của huyện Quế Phong (cũ). Ảnh P.V
Trà hoa vàng là sản phẩm OCOP tiêu biểu của huyện Quế Phong (cũ). Ảnh: P.V

Ông Bùi Văn Hiền - Bí thư Đảng ủy xã Thông Thụ cho biết: Địa phương có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển trà hoa vàng, từ diện tích phân bố tự nhiên đến kinh nghiệm thu hái của người dân. Trước đây, sản phẩm này từng được xây dựng thành sản phẩm OCOP cấp huyện. Tuy nhiên, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, việc hoàn thiện hồ sơ, tổ chức lại sản xuất và xây dựng thương hiệu cho vùng nguyên liệu Thông Thụ vẫn còn những khó khăn nhất định.

Bên cạnh đó, giá trị trà hoa vàng Nghệ An hiện chưa cao so với một số địa phương khác. Trong khi tại một số tỉnh, trà hoa vàng khô có thể đạt giá tới 10 triệu đồng/kg, thì ở Nghệ An mức phổ biến chỉ khoảng 2-4 triệu đồng/kg. Khoảng cách này cho thấy sản phẩm địa phương còn hạn chế trong chế biến, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường.

Các nhà khoa học Nhật Bản tìm về nghiên cứu cây trà hoa vàng Quế Phong. Ảnh CSCC
Các nhà khoa học Nhật Bản tìm về nghiên cứu cây trà hoa vàng Quế Phong. Ảnh: CSCC

Thực tế, dù có vùng nguyên liệu rộng và chất lượng hoa được thị trường quan tâm, trà hoa vàng Nghệ An vẫn chủ yếu tiêu thụ qua các đầu mối thu mua, cơ sở chế biến nhỏ lẻ, việc đưa vào các chuỗi phân phối, hệ thống siêu thị còn hạn chế. Công tác quảng bá chưa tương xứng với tiềm năng; các cơ sở cũng gặp khó trong duy trì nguồn nguyên liệu ổn định, đầu tư công nghệ và hoàn thiện tiêu chuẩn sản xuất.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Tiến Đức - Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật tỉnh cho biết: Những năm qua, trà hoa vàng đã khẳng định được vị thế là cây dược liệu có giá trị, sở hữu nhiều lợi thế để phát triển thành sản phẩm đặc trưng của Nghệ An. Đặc biệt, vùng Quế Phong và Quỳ Châu có điều kiện sinh thái phù hợp, diện tích cây phân bố tương đối lớn, tạo nền tảng để hình thành vùng nguyên liệu tập trung.

Trà hoa vàng là dược liệu quý ở miền Tây xứ Nghệ. Ảnh Q.A
Trà hoa vàng là dược liệu quý ở miền Tây xứ Nghệ. Ảnh: Q.A

Tuy nhiên, tiềm năng tự nhiên mới chỉ là điều kiện ban đầu; muốn phát triển bền vững cần có chiến lược đầu tư đồng bộ, từ bảo tồn, nhân giống đến chế biến sâu và xây dựng thương hiệu.

Theo ông Đức, thời gian qua, tỉnh Nghệ An đã nghiên cứu, triển khai các đề tài khoa học nhằm đánh giá, bảo tồn nguồn gen, hỗ trợ nhân giống và hoàn thiện quy trình phát triển trà hoa vàng. Đây là cơ sở để mở rộng diện tích trồng, chủ động nguồn nguyên liệu, từng bước giảm sự phụ thuộc vào thu hái tự nhiên.

Một yêu cầu quan trọng khác là tổ chức lại chuỗi sản xuất, chế biến. Cần khuyến khích doanh nghiệp, hợp tác xã đầu tư cơ sở sơ chế, chế biến, đóng gói với công nghệ phù hợp; đồng thời tăng cường liên kết giữa người trồng, người thu hái, đơn vị thu mua và cơ sở sản xuất. Khi nguyên liệu được kiểm soát về nguồn gốc, chất lượng thành phẩm đồng đều, giá trị gia tăng sẽ được nâng lên thay vì chủ yếu tiêu thụ hoa thô hoặc sản phẩm sơ chế.

Rừng chè hoa vàng đang vào thời kỳ sinh trưởng. Ảnh tư liệu
Rừng chè hoa vàng đang vào thời kỳ sinh trưởng. Ảnh tư liệu

Đặc biệt, phát triển vùng nguyên liệu phải gắn với bảo tồn hệ sinh thái rừng. Trà hoa vàng sinh trưởng tự nhiên dưới tán cây nên bảo vệ rừng cũng chính là gìn giữ môi trường sống của loài cây quý. Cần hạn chế khai thác tận diệt, chặt cây lấy hoa hoặc đào gốc bán, đồng thời khuyến khích người dân khoanh nuôi, bảo vệ và trồng bổ sung để duy trì nguồn gen.

Để “hoàng trà” thực sự trở thành thương hiệu đặc sản của Nghệ An, cần sự vào cuộc đồng bộ của ngành chuyên môn, chính quyền cơ sở, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Khi bảo tồn tốt nguồn nguyên liệu, tổ chức hiệu quả khâu chế biến và xây dựng được thương hiệu đủ sức cạnh tranh, những bông hoa vàng giữa đại ngàn sẽ không chỉ là món quà của núi rừng mà còn trở thành sản phẩm kinh tế có giá trị bền vững cho vùng biên xứ Nghệ.

Quang An