Khói thuốc lá và những nạn nhân không lựa chọn
Không trực tiếp hút thuốc nhưng vẫn phải hít khói thuốc từ những người xung quanh, nhiều người đang đối mặt với nguy cơ mắc các bệnh nghiêm trọng. Đáng lo ngại, sự phơi nhiễm này thường diễn ra ngay trong gia đình, nơi làm việc và các không gian sinh hoạt hằng ngày, ảnh hưởng nặng nề đến phụ nữ mang thai và trẻ em.
Khi người không hút thuốc cũng mắc bệnh
Hút thuốc lá thụ động là tình trạng một người không hút thuốc nhưng hít phải khói từ đầu điếu thuốc đang cháy hoặc khói do người hút thuốc thở ra. Đây là hình thức phơi nhiễm các chất độc hại mà người không hút thuốc khó chủ động kiểm soát, nhất là khi sống và làm việc trong không gian kín có người hút thuốc.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh Hoa Kỳ, khói thuốc lá chứa hơn 7.000 hóa chất, trong đó có hàng trăm chất độc hại và khoảng 70 chất có khả năng gây ung thư. Khi đi vào cơ thể, các chất này tác động đến nhiều cơ quan, đặc biệt là hệ hô hấp và tim mạch. Không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào được xác định là an toàn. Ngay cả việc tiếp xúc trong thời gian ngắn cũng có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe.

Tổ chức Y tế thế giới ước tính, mỗi năm có hơn 1,6 triệu người tử vong sớm do phơi nhiễm khói thuốc thụ động. Các nghiên cứu cho thấy, người không hút thuốc nhưng thường xuyên hít phải khói thuốc có nguy cơ mắc bệnh tim mạch vành tăng 25-30%, nguy cơ đột quỵ tăng 20-30%. Nguy cơ ung thư phổi cũng cao hơn khoảng 20-30% so với người không tiếp xúc với khói thuốc.
Những nguy cơ này thường không biểu hiện ngay sau mỗi lần tiếp xúc mà tích lũy theo thời gian. Đáng nói, người không hút thuốc vẫn có thể trở thành nạn nhân của khói thuốc ngay trong môi trường sống và sinh hoạt của mình.
Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ là những đối tượng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng. Khói thuốc có thể tác động đến thai nhi ngay từ trong bụng mẹ. Phụ nữ mang thai thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc có nguy cơ sinh con nhẹ cân. Theo tài liệu chuyên môn được cung cấp, trẻ sơ sinh có mẹ tiếp xúc thụ động với khói thuốc trong thai kỳ có cân nặng trung bình thấp hơn khoảng 200 gam so với những trẻ khác.
Đối với trẻ sơ sinh, phơi nhiễm khói thuốc trong thời kỳ bào thai hoặc sau khi chào đời còn làm tăng nguy cơ hội chứng đột tử ở trẻ sơ sinh (SIDS). Một số nghiên cứu cho thấy, nguy cơ này ở trẻ có tiếp xúc với khói thuốc cao hơn từ 1,4 đến 8,5 lần so với trẻ không phơi nhiễm.
Trẻ em có hệ hô hấp chưa phát triển hoàn thiện nên đặc biệt nhạy cảm với các chất độc trong khói thuốc. Việc thường xuyên hít phải khói thuốc làm tăng nguy cơ viêm đường hô hấp cấp tính, viêm phế quản, viêm phổi; đồng thời gây ra các triệu chứng kéo dài như ho, khò khè, có đờm và khó thở. Trẻ có bố hoặc mẹ hút thuốc có nguy cơ mắc các triệu chứng hô hấp mãn tính cao hơn từ 1,2-1,5 lần so với trẻ khác.
Khói thuốc cũng làm tăng nguy cơ mắc hen và khiến bệnh hen ở trẻ diễn biến nặng hơn, tái phát thường xuyên hơn. Theo tài liệu chuyên môn, hút thuốc lá thụ động làm tăng khoảng 30% số trường hợp hen ở trẻ nhỏ, đồng thời làm gia tăng các triệu chứng ho, khò khè, có đờm và thở nông ở trẻ trong độ tuổi đi học.

Không chỉ ảnh hưởng đến hệ hô hấp, khói thuốc còn làm tăng nguy cơ mắc các bệnh về tai giữa. Trẻ thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc có tỷ lệ viêm tai giữa tái phát cao hơn 1,3 lần, chảy mủ tai mãn tính cao hơn 1,4 lần so với trẻ không phơi nhiễm. Nếu bệnh kéo dài, trẻ có thể bị suy giảm khả năng nghe, ảnh hưởng đến học tập và phát triển ngôn ngữ.
Những tác động này không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng. Tình trạng trẻ thường xuyên ho, khò khè, viêm đường hô hấp có thể liên quan đến việc hít phải khói thuốc trong chính ngôi nhà mình. Vì vậy, bảo vệ trẻ cần bắt đầu từ việc thay đổi thói quen hút thuốc của người lớn.
Bảo vệ người không hút thuốc từ những thay đổi nhỏ
Mặc dù nhận thức về tác hại của thuốc lá ngày càng được nâng lên, tình trạng phơi nhiễm khói thuốc thụ động vẫn đáng lo ngại. Nghiên cứu sử dụng dữ liệu Điều tra thuốc lá người trưởng thành tại 30 tỉnh, thành phố năm 2022, với gần 72.000 người từ 15 tuổi trở lên, cho thấy 44,4% người được khảo sát từng tiếp xúc với khói thuốc tại nhà và 23,1% tiếp xúc tại nơi làm việc trong 30 ngày trước thời điểm khảo sát.
Tại Nghệ An, kết quả điều tra năm 2024 cho thấy, tỷ lệ người trưởng thành hút thuốc lá là 10,6%, trong đó nam giới chiếm 21,1%. Tỷ lệ người bị phơi nhiễm khói thuốc tại gia đình là 24,2%, tại nơi làm việc là 17,1%. Những con số này cho thấy vẫn còn một bộ phận người dân chưa được bảo vệ đầy đủ trước khói thuốc.
Gia đình là nơi tình trạng hút thuốc thụ động dễ bị xem nhẹ. Không ít người có thói quen hút thuốc trong phòng khách, nhà bếp, ban công hoặc gần cửa sổ với suy nghĩ khói thuốc sẽ nhanh chóng thoát ra ngoài. Tuy nhiên, khói thuốc có thể lan truyền trong không gian sinh hoạt, khiến những người cùng nhà phải tiếp xúc với các chất độc hại. Việc mở cửa, bật quạt hay hút thuốc ở một góc phòng không thể loại bỏ hoàn toàn nguy cơ này.

Đối với trẻ nhỏ, nguy cơ càng lớn bởi các em chưa có khả năng tự lựa chọn môi trường sống hoặc tránh xa người hút thuốc. Trẻ có thể phải hít khói thuốc từ ông bà, bố mẹ và những người thân trong gia đình mỗi ngày. Việc người lớn chỉ hút thuốc khi trẻ không có mặt trong phòng cũng chưa phải giải pháp bảo vệ triệt để nếu vẫn duy trì thói quen hút thuốc trong nhà.
Ngoài gia đình, nơi làm việc và các địa điểm công cộng cũng là những môi trường cần được kiểm soát. Người lao động, nhân viên phục vụ tại nhà hàng, quán ăn, khách sạn có thể phải tiếp xúc với khói thuốc trong nhiều giờ. Nếu quy định cấm hút thuốc chỉ dừng ở biển báo, thiếu kiểm tra và nhắc nhở, quyền được hít thở không khí trong lành của người không hút thuốc khó được bảo đảm.
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 đã quy định các địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà và trong phạm vi khuôn viên; đồng thời quy định những địa điểm cấm hút thuốc trong nhà nhưng được phép có nơi dành riêng cho người hút thuốc theo quy định. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, hạn chế tình trạng người không hút thuốc phải chịu tác động từ hành vi sử dụng thuốc lá của người khác.
Tuy nhiên, để quy định đi vào cuộc sống, cần sự chuyển biến từ ý thức mỗi cá nhân và trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị. Trong gia đình, người hút thuốc cần từ bỏ thói quen hút thuốc trong nhà, ô tô và những nơi có trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi. Cai thuốc lá là giải pháp căn cơ nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân và những người xung quanh.
Tại cơ quan, đơn vị, trường học, cơ sở y tế, nhà hàng và các địa điểm công cộng, cần thực hiện nghiêm quy định về môi trường không khói thuốc; bố trí biển báo ở vị trí dễ quan sát, có biện pháp nhắc nhở và xử lý vi phạm. Công tác tuyên truyền cần tập trung vào những tình huống cụ thể trong đời sống, giúp người dân hiểu rằng hút thuốc trước mặt trẻ nhỏ, người thân hay đồng nghiệp không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe bản thân mà còn gây hại cho người khác.
Hút thuốc lá thụ động không phải là nguy cơ xa lạ mà hiện diện ngay trong những không gian sinh hoạt hằng ngày. Bảo vệ người không hút thuốc không nhất thiết bắt đầu từ những giải pháp lớn, mà từ việc không hút thuốc trong nhà, không hút thuốc khi có trẻ em và phụ nữ mang thai ở gần, tôn trọng quy định cấm hút thuốc tại nơi công cộng. Khi mỗi người thay đổi thói quen và tôn trọng quyền được hít thở không khí trong lành của người khác, môi trường không khói thuốc mới thực sự trở thành hiện thực./.
Thành Chung