Để di sản “sống” cùng thời gian

Thanh Quỳnh (Thực hiện) / Trình bày: Hồng Toại • 15/11/2026

*****

Làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn, gìn giữ mà còn phát huy giá trị, trở thành nguồn lực cho sự phát triển là câu hỏi được nhiều người quan tâm trong bối cảnh hiện nay. Tại Nghệ An - mảnh đất giàu truyền thống lịch sử, văn hóa, sở hữu hệ thống di sản phong phú và đa dạng thì yêu cầu bảo tồn và khai thác giá trị di sản càng gắn bó chặt chẽ với mục tiêu phát triển bền vững.

Hướng về Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23/11), Báo và phát thanh, truyền hình Nghệ An có cuộc trò chuyện với ông Hồ Mạnh Hà - Phó Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch để hiểu hơn những trăn trở, khó khăn và hướng đi trong công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản trong giai đoạn phát triển mới.

P.V: Với nhiều năm tìm hiểu, nghiên cứu và trực tiếp tham gia các hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa, ông nhìn nhận như thế nào về chiều sâu và sự phong phú của kho tàng văn hóa quê hương và đâu là những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc và sức sống của Nghệ An qua bao thăng trầm lịch sử?

Ông Hồ Mạnh Hà: Theo tôi, văn hóa Nghệ An là một kho tàng đặc biệt phong phú, có chiều sâu lịch sử lâu đời và được hình thành, bồi đắp qua nhiều thế hệ trong quá trình dựng nước, giữ nước và xây dựng quê hương. Đây không chỉ là một vùng đất giàu truyền thống lịch sử, cách mạng, mà còn là không gian văn hóa hội tụ, kết tinh những giá trị đặc sắc của nhiều cộng đồng cư dân, từ miền núi, trung du đến đồng bằng và vùng biển.

Sự phong phú ấy thể hiện ở hệ thống di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh; ở các di sản văn hóa phi vật thể như dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, lễ hội truyền thống, phong tục, tập quán, tri thức dân gian; kho tàng văn học, nghệ thuật, di sản tư liệu hán nôm; di sản kiến trúc, tín ngưỡng và những giá trị văn hóa được lưu truyền trong cộng đồng.

Đặc biệt, văn hóa Nghệ An còn là vùng đất giàu bản sắc thể hiện qua phong tục, tập quán, thành phần dân tộc tạo thành một thương hiệu riêng mà người ta thường nói vui là “tính cách Nghệ”.

Nếu nói về những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc văn hóa quê hương, theo tôi, trước hết đó là truyền thống yêu nước, ý chí tự cường, tinh thần hiếu học, trọng nghĩa tình, sự cần cù, sáng tạo và khả năng vượt qua khó khăn, thử thách, người Nghệ có thể chất phác, mộc mạc trong đời sống, nhưng luôn thể hiện sự sâu sắc trong suy nghĩ, mạnh mẽ trong ý chí và giàu tình cảm trong cách ứng xử. Có lẽ cũng chính bởi môi trường sống khắc nghiệt của vùng đất này đã tạo nên khí chất rất đặc trưng của con người và văn hóa xứ Nghệ.

Tôi cho rằng, sức sống của văn hóa Nghệ An nằm ở chính khả năng kế thừa và thích ứng. Qua bao thăng trầm lịch sử, nhiều giá trị văn hóa vẫn được gìn giữ, trao truyền và tiếp tục phát triển. Vì vậy, bảo tồn di sản văn hóa Nghệ An không đơn thuần là gìn giữ những gì thuộc về quá khứ, mà còn là gìn giữ cội nguồn, bản lĩnh và sức mạnh tinh thần của con người Nghệ An hôm nay và các thế hệ mai sau.

P.V: Nhìn từ thực tiễn bảo tồn di sản hiện nay, có thể thấy việc gìn giữ, tôn vinh di sản thông qua các hồ sơ khoa học, lễ hội, sự kiện đã được quan tâm. Tuy nhiên, từ việc được nhận diện, tôn vinh đến khi thực sự hiện diện trong đời sống cộng đồng vẫn còn những khoảng cách đáng suy ngẫm. Theo ông, đâu là nguyên nhân dẫn đến thực trạng này? Cần làm gì để di sản không chỉ được lưu giữ, mà còn tiếp tục được thực hành, trao truyền và phát huy giá trị trong đời sống hôm nay?

Ông Hồ Mạnh Hà: Đây là một vấn đề mà theo tôi, chúng ta cần nhìn nhận một cách thẳng thắn và cởi mở. Thời gian qua, công tác kiểm kê, lập hồ sơ khoa học, xếp hạng di tích, ghi danh di sản văn hóa phi vật thể và tổ chức các hoạt động tôn vinh di sản đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Những hoạt động này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc nhận diện, xác lập giá trị và nâng cao nhận thức xã hội về công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.

Tuy nhiên, việc một di sản được kiểm kê, xếp hạng, ghi danh hay được tôn vinh chưa đồng nghĩa với việc di sản đó đã thực sự có sức sống trong đời sống cộng đồng. Theo tôi, khoảng cách này xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Có nơi chúng ta còn thiên về tư duy bảo tồn theo hướng hành chính, chú trọng hoàn thiện hồ sơ, tổ chức sự kiện, mà chưa quan tâm đúng mức đến việc tạo môi trường để di sản được thực hành thường xuyên. Một số di sản thiếu đội ngũ nghệ nhân, người nắm giữ tri thức; thiếu cơ chế hỗ trợ truyền dạy; thiếu không gian thực hành và chưa gắn kết chặt chẽ với nhu cầu sinh hoạt văn hóa của người dân. Bên cạnh đó, tác động của quá trình đô thị hóa, biến đổi xã hội, sự thay đổi trong lối sống và thị hiếu của thế hệ trẻ cũng đặt ra nhiều thách thức.

Tôi nghĩ rằng, muốn di sản thực sự sống trong cộng đồng thì cần chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn di sản” sang “bảo tồn di sản gắn với cộng đồng và vì cộng đồng”. Cộng đồng không chỉ là đối tượng thụ hưởng, mà phải là chủ thể trực tiếp tham gia gìn giữ, thực hành, sáng tạo và trao truyền di sản. Nhà nước có vai trò định hướng, hỗ trợ, tạo cơ chế và bảo đảm các điều kiện cần thiết. Nhưng sức sống của di sản phải được nuôi dưỡng từ chính cộng đồng.

Cụ thể, theo tôi cần quan tâm hơn đến việc hỗ trợ nghệ nhân, người thực hành di sản; xây dựng các mô hình truyền dạy trong gia đình, dòng họ, trường học và cộng đồng dân cư; duy trì các không gian thực hành di sản thường xuyên, không chỉ vào dịp lễ hội hay mỗi lần tổ chức các sự kiện. Đối với các di sản có tiềm năng, cần nghiên cứu cách thức đưa vào hoạt động giáo dục, sinh hoạt văn hóa, du lịch cộng đồng và các sản phẩm sáng tạo phù hợp.

Một điều tôi đặc biệt quan tâm là phải làm sao để thế hệ trẻ thấy di sản không phải là câu chuyện xa xưa, mà là một phần của đời sống hôm nay, có giá trị, có ý nghĩa và có thể khơi nguồn sáng tạo. Khi người dân còn yêu quý, còn thực hành, còn tự hào và còn muốn trao truyền di sản cho con cháu, khi ấy di sản mới thực sự có sức sống bền vững.

P.V: Khi du lịch văn hóa, du lịch di sản được xác định là một trong những hướng đi nhằm tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản, theo ông, cần làm gì để khai thác hiệu quả hướng đi này?

Ông Hồ Mạnh Hà: Đối với du lịch văn hóa, du lịch di sản, tôi cho rằng đây là hướng đi có nhiều tiềm năng, nhất là đối với một địa phương có bề dày lịch sử, hệ thống di tích phong phú, cảnh quan thiên nhiên đa dạng và nhiều di sản văn hóa đặc sắc như Nghệ An. Tuy nhiên, cần xác định rõ: Di sản trước hết là tài sản văn hóa của cộng đồng, là giá trị cần được bảo vệ lâu dài; du lịch là một phương thức để phát huy giá trị và tạo thêm nguồn lực cho công tác bảo tồn, chứ không phải mục tiêu duy nhất của bảo tồn.

Chúng ta cần xây dựng các sản phẩm du lịch di sản có chiều sâu, có câu chuyện văn hóa, có tính kết nối giữa các di tích, danh thắng, không gian văn hóa và các hoạt động trải nghiệm cộng đồng. Chẳng hạn, có thể khai thác các tuyến du lịch gắn với lịch sử, danh nhân, văn hóa tâm linh, dân ca ví, giặm, văn hóa các dân tộc miền Tây Nghệ An, văn hóa biển và các làng nghề truyền thống. Điều quan trọng là không chỉ đưa du khách đến tham quan một di tích, mà phải giúp họ hiểu được giá trị lịch sử, văn hóa, con người và những câu chuyện làm nên sức hấp dẫn của di sản đó.

Mặt khác, phát triển du lịch di sản phải đi đôi với bảo vệ cảnh quan, môi trường, tính nguyên gốc và sự toàn vẹn của di sản; tránh tình trạng thương mại hóa quá mức, làm biến dạng không gian văn hóa hoặc tổ chức các hoạt động không phù hợp với tính chất, giá trị của di tích. Đồng thời, cần bảo đảm người dân địa phương được tham gia và được hưởng lợi một cách công bằng từ hoạt động du lịch.

Tôi kỳ vọng rằng, nếu có cách tiếp cận đúng, di sản văn hóa sẽ không chỉ là đối tượng cần đầu tư kinh phí để bảo tồn, mà còn có thể trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo việc làm, phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống cộng đồng và quảng bá hình ảnh Nghệ An. Nhưng sự phát triển ấy phải dựa trên nguyên tắc: Khai thác giá trị di sản để phát triển, chứ không đánh đổi di sản lấy sự phát triển trước mắt.

P.V: Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy, cách tiếp cận trong phát triển văn hóa, trong đó có vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững. Từ góc nhìn của mình, ông kỳ vọng gì từ những định hướng này? Để tinh thần của Nghị quyết đi vào thực tiễn, Nghệ An cần có những chuyển biến cụ thể nào trong tư duy và cách làm, nhất là trong việc nhận diện, bảo tồn và phát huy các giá trị di sản?

Ông Hồ Mạnh Hà: Tôi cho rằng, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam là một định hướng rất quan trọng, thể hiện bước chuyển trong nhận thức về vị trí, vai trò của văn hóa đối với sự phát triển đất nước.

Từ góc nhìn của người làm công tác di sản, điều tôi mong muốn và kỳ vọng nhất là những định hướng của Nghị quyết sẽ tạo ra sự chuyển biến thực chất trong tư duy quản lý, đầu tư và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ văn hóa. Di sản cần được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ giá trị lịch sử, văn hóa cần gìn giữ, mà còn là nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng bản sắc địa phương và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần của nhân dân.

Đối với Nghệ An, theo tôi, trước hết cần đổi mới tư duy trong công tác nhận diện di sản. Chúng ta không nên chỉ tập trung vào những di tích đã được xếp hạng hay những di sản đã được ghi danh, mà cần quan tâm đầy đủ hơn đến các giá trị văn hóa đang tồn tại trong cộng đồng, những di sản chưa được nhận diện đầy đủ, những tri thức dân gian, tập quán, không gian văn hóa và các giá trị có nguy cơ mai một.

Cần đổi mới cách tiếp cận trong bảo tồn di sản theo hướng tổng thể, liên ngành và gắn với quy hoạch, phát triển kinh tế - xã hội. Trong quá trình triển khai các dự án đầu tư, quy hoạch đô thị, nông thôn, hạ tầng và du lịch, cần coi yếu tố di sản là một thành phần quan trọng ngay từ giai đoạn nghiên cứu, lập quy hoạch và xây dựng phương án phát triển, thay vì chỉ xem xét khi dự án đã hình thành. Điều này không chỉ góp phần bảo vệ di sản, mà còn hạn chế những xung đột, phát sinh và lãng phí nguồn lực trong quá trình thực hiện.

Có cơ chế đầu tư phù hợp, trọng tâm, trọng điểm và mang tính dài hạn cho công tác bảo tồn di sản. Nguồn lực nhà nước cần giữ vai trò dẫn dắt, đồng thời khuyến khích huy động các nguồn lực xã hội một cách minh bạch, đúng quy định và có trách nhiệm. Đặc biệt, cần quan tâm đầu tư cho di sản văn hóa phi vật thể, nghệ nhân, người nắm giữ di sản, hoạt động truyền dạy và văn hóa cơ sở. Bởi nếu chỉ đầu tư vào công trình vật thể mà thiếu sự quan tâm đến con người, cộng đồng và môi trường thực hành thì di sản khó có thể duy trì sức sống lâu dài.

Cần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về di sản trong điều kiện tổ chức chính quyền địa phương hai cấp hiện nay. Tôi cho rằng, cần xác định rõ trách nhiệm của các cấp, các ngành; tăng cường năng lực chuyên môn cho đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở; xây dựng cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý văn hóa, chính quyền địa phương, các nhà nghiên cứu, tổ chức xã hội và cộng đồng chủ thể di sản.

Cuối cùng, mong muốn Nghệ An sẽ từng bước hình thành được một cách tiếp cận phát triển văn hóa mang tính chiến lược, trong đó bảo tồn di sản không phải là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội; phát huy di sản không chỉ là tổ chức các hoạt động tôn vinh, quảng bá, mà phải tạo ra những giá trị thực chất cho cộng đồng và cho sự phát triển của tỉnh.

Tin rằng, với truyền thống văn hóa, lịch sử và con người Nghệ An, cùng với những định hướng mới của Nghị quyết số 80-NQ/TW, nếu chúng ta đổi mới tư duy, hành động quyết liệt, có cơ chế phù hợp và đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm thì di sản văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực, sức mạnh nội sinh góp phần xây dựng Nghệ An phát triển bền vững trong giai đoạn mới.

P.V: Cảm ơn ông về cuộc trò chuyện!