Thơm hương nếp núi
Trên những triền núi, thung lũng và ruộng bậc thang miền Tây Nghệ An, những giống lúa bản địa vẫn âm thầm bén rễ qua bao mùa vụ. Hạt gạo trắng ngần, dẻo thơm không chỉ là sản vật quý của núi rừng mà còn mang theo phong vị, tập quán canh tác và ký ức văn hóa của đồng bào các dân tộc. Từ những nỗ lực gìn giữ giống quý đến các mô hình sản xuất hàng hóa, hương nếp quê đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho vùng cao.
Khánh Ly - Hoài Thu / Trình bày: Hồng Toại • 21/11/2026
*****
Trên những triền núi, thung lũng và ruộng bậc thang miền Tây Nghệ An, những giống lúa bản địa vẫn âm thầm bén rễ qua bao mùa vụ. Hạt gạo trắng ngần, dẻo thơm không chỉ là sản vật quý của núi rừng mà còn mang theo phong vị, tập quán canh tác và ký ức văn hóa của đồng bào các dân tộc. Từ những nỗ lực gìn giữ giống quý đến các mô hình sản xuất hàng hóa, hương nếp quê đang mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho vùng cao.

Ở miền Tây Nghệ An, có những giống lúa mà chỉ cần nhắc tên, người ta đã nhớ đến vùng đất sinh ra nó. Đó là Khâu Cày Nọi ở Quế Phong, nếp Cù Pháng ở Hoa Tiến (Châu Tiến) hay giống tẻ thơm ở Na Loi. Mỗi loại mang một hương vị riêng, gắn với điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và kinh nghiệm canh tác được đồng bào gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trong số ấy, Khâu Cày Nọi (theo tiếng địa phương là lúa gà con) được xem là một trong những giống nếp đặc sản của vùng Quế Phong. Lúa khi chín vàng hươm như màu lông gà con mới nở, hạt gạo to tròn, trắng trong. Vào mùa lúa chín, đứng từ xa nơi những nương rẫy cũng có thể cảm nhận được mùi thơm đặc của giống nếp này.
Vốn thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương, Khâu Cày Nọi có khả năng chống chịu sâu bệnh. Trước đây, người dân chủ yếu trồng để phục vụ nhu cầu gia đình, làm đến đâu ăn đến đó. Nhưng khi chất lượng gạo được nhiều người biết đến, giống nếp truyền thống dần trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị.

Tại xã Quế Phong, diện tích Khâu Cày Nọi tập trung ở khu vực Nậm Giải - Châu Kim với 247 ha, chiếm một phần đáng kể trong tổng diện tích 711,38 ha lúa toàn xã. Giá lúa khoảng 15.000 đồng/kg, gạo đã xay xát, làm sạch khoảng 30.000 đồng/kg. Địa phương đang khuyến khích người dân mở rộng diện tích, vừa tạo nguồn cung cho thị trường, vừa bảo tồn giống lúa bản địa, từng bước xây dựng thương hiệu gắn với du lịch.
Ở xã Tri Lễ, Khâu Cày Nọi cũng được người dân tập trung gieo trồng trong vụ mùa, với diện tích khoảng 50 ha, chủ yếu tại các bản Hồng Sơn, Tân Thái… Chất lượng thơm ngon cùng giá trị kinh tế cao giúp giống nếp này ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng.

Rời vùng đất Quế Phong, về xã Châu Tiến, hương nếp Cù Pháng lại gợi lên một nét riêng trong đời sống đồng bào Thái. Hạt nếp nhỏ, trắng ngần, khi đồ thành xôi có độ dẻo, thơm, vị ngọt tự nhiên; ngay cả khi để nguội vẫn mềm, không nhanh cứng. Bởi vậy, từ bữa cơm thường ngày đến những dịp lễ, Tết, cưới hỏi, mừng nhà mới, nếp Cù Pháng luôn có mặt trong mâm cỗ của người dân bản địa.


Với đồng bào Thái, giống nếp ấy không đơn thuần là lương thực mà còn là thức quà quý của núi rừng, là sản vật gửi gắm tình cảm trong những dịp gặp gỡ, sum vầy.
Ông Lô Văn Giáp - Chủ tịch Hội Nông dân xã Châu Tiến, cho biết: Nếp Cù Pháng có lợi thế riêng nhờ chất lượng gạo và câu chuyện văn hóa gắn với cộng đồng người Thái. Thời gian qua, sản phẩm từng bước được giới thiệu rộng rãi hơn thông qua các gian hàng trưng bày tại hội chợ, sự kiện văn hóa và du lịch, hướng tới xây dựng thương hiệu đặc sản vùng cao.
Không chỉ dừng lại ở việc bán gạo, xã Châu Tiến còn hướng đến khai thác giá trị của nếp Cù Pháng thông qua chế biến các món ăn truyền thống như xôi, các loại bánh, rượu nếp… Đây cũng là lợi thế để kết nối sản phẩm với du lịch cộng đồng, giúp du khách có cơ hội trải nghiệm văn hóa ẩm thực và tìm hiểu tập quán canh tác của đồng bào.

Trong khi đó, ở xã Na Loi, giống tẻ thơm lại mang đến một hương vị khác biệt. Lúa được trồng tại những thung lũng có nguồn nước tự nhiên từ khe Nậm Tắm.
Hạt gạo tẻ thơm thon dài, nhỏ, trắng trong. Khi nấu, cơm tỏa hương tự nhiên, mềm dẻo, có vị ngọt đậm và đặc biệt vẫn giữ được độ mềm khi để nguội.

Tuy nhiên, đây là giống lúa có thời gian sinh trưởng dài, thân cao, mềm, dễ đổ ngã khi gặp mưa gió lớn; năng suất cũng thấp hơn một số giống lúa phổ biến. Vì vậy, sau mỗi mùa gặt, người dân thường lựa chọn những bông lúa khỏe, chắc hạt để làm giống cho vụ sau. Kinh nghiệm chọn giống, giữ giống được trao truyền qua nhiều thế hệ, giúp những hạt lúa bản địa tiếp tục hiện diện trên đồng đất quê hương.
Năm 2026, diện tích lúa tẻ thơm ở xã Na Ngoi khoảng 9 - 10 ha, tập trung tại bản Na Mương, với giá bán khoảng 17.000 đồng/kg.
Mỗi giống lúa một hương vị, mỗi vùng đất một cách gìn giữ, nhưng tất cả đều có điểm chung: Hạt gạo bản địa đã vượt ra ngoài giá trị của một loại lương thực thông thường. Trong những dịp lễ mừng cơm mới, cầu mùa, cưới hỏi hay ngày hội bản, xôi nếp, bánh nếp, rượu nếp không chỉ làm nên hương vị ẩm thực mà còn là lễ vật dâng cúng tổ tiên, thần linh, thể hiện lòng biết ơn của con người đối với đất trời.

Thế nhưng, để những hạt nếp thơm tiếp tục hiện diện trên đồng đất miền Tây xứ Nghệ không phải là câu chuyện dễ dàng. Có thời điểm, nhiều giống lúa bản địa đứng trước nguy cơ mai một khi diện tích gieo trồng thu hẹp, sản xuất còn manh mún, đầu ra thiếu ổn định. Trong khi đó, người dân luôn phải cân nhắc giữa việc duy trì giống lúa truyền thống có chất lượng cao nhưng thời gian sinh trưởng dài, năng suất thấp với những giống lúa mới ngắn ngày, thuận lợi hơn trong sản xuất.
Trước thực tế ấy, nhiều địa phương đã triển khai các mô hình khôi phục, bảo tồn và phát triển giống lúa bản địa theo hướng sản xuất tập trung, từng bước nâng cao giá trị sản phẩm.

Vụ mùa năm 2026, niềm vui đến với bà con hai bản Mường Piệt và Mường Cạt, xã Thông Thụ, không chỉ bởi những thửa ruộng trĩu bông mà còn vì mô hình bảo tồn, phát triển giống lúa Khâu Cày Nọi bước đầu mang lại kết quả tích cực.
Theo ông Phạm Hoàng Mai - Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Thông Thụ, mô hình được triển khai trên tổng diện tích 15 ha, với sự tham gia của 107 hộ dân.



Để hỗ trợ người dân khôi phục giống lúa quý, địa phương đã huy động nguồn lực từ Nghị định số 112/NĐ-CP, hỗ trợ phân bón, vôi cải tạo đất, đồng thời hướng dẫn kỹ thuật canh tác, theo dõi quá trình sinh trưởng và kịp thời tháo gỡ khó khăn trong sản xuất. Nhờ đó, mô hình được triển khai tương đối đồng bộ, cây lúa sinh trưởng, phát triển thuận lợi, năng suất đạt khoảng 48-50 tạ/ha.
Điều đáng mừng là giá trị kinh tế của giống lúa này cao hơn đáng kể so với các giống lúa thông thường. Nếu lúa thịt của các giống khác trên địa bàn có giá khoảng 8.000-10.000 đồng/kg thì Khâu Cày Nọi đạt khoảng 16.000-18.000 đồng/kg.

Ông Phạm Hoàng Mai - Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ công xã Thông Thụ, cho biết, mức giá này tạo lợi thế rõ rệt cho người sản xuất, đồng thời mở ra triển vọng phát triển sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của địa phương. Khi được tổ chức sản xuất tập trung, bảo đảm chất lượng và có thị trường tiêu thụ ổn định, giống lúa truyền thống sẽ không chỉ được gìn giữ mà còn trở thành nguồn sinh kế có giá trị cho người dân.
Cũng trong vụ mùa năm 2026, tại bản Châu Hoàn, xã Hùng Chân, mô hình trồng thử nghiệm giống lúa nếp Cù Pháng theo hướng hữu cơ được triển khai trên diện tích 2,2 ha, với 19 hộ dân tham gia.

Trong quá trình thực hiện, Trung tâm Cung ứng dịch vụ công và Phòng Kinh tế xã đã cử cán bộ phối hợp với Hội Nông dân hướng dẫn người dân quy trình sản xuất, kỹ thuật chăm sóc, bón phân, phòng trừ sâu bệnh và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật. Các hộ tham gia còn được hỗ trợ giống để triển khai mô hình.
Hướng sản xuất này không chỉ nhằm lưu giữ giống nếp thơm bản địa mà còn từng bước thay đổi tập quán canh tác, hạn chế sử dụng vật tư nông nghiệp không phù hợp, giảm tác động đến môi trường và hệ sinh thái đồng ruộng.

Theo ông Lộc Văn Chương - Trưởng bản Châu Hoàn, dù giống nếp Cù Pháng có đặc điểm thân cao, bông thưa, trong điều kiện thời tiết mưa nhiều, độ ẩm cao của vụ mùa, cây lúa vẫn sinh trưởng, phát triển khá ổn định. Sau khoảng 110 ngày từ khi gieo mạ đến thu hoạch, năng suất bước đầu đạt khoảng 40 - 47 tạ/ha.
Không chỉ có triển vọng về năng suất, gạo nếp Cù Pháng còn được đánh giá cao về giá trị thương phẩm. Hiện giá bán trên thị trường dao động từ 36.000 - 40.000 đồng/kg. Theo ông Chương, nếu được tổ chức sản xuất và xây dựng thương hiệu phù hợp, giống nếp này sẽ có thêm cơ hội nâng cao giá trị, tăng thu nhập cho người dân.

Từ những mô hình bước đầu, có thể thấy việc bảo tồn giống lúa bản địa không chỉ dừng lại ở câu chuyện giữ lại một nguồn gen quý hay duy trì tập quán canh tác truyền thống. Quan trọng hơn, đó còn là cách để các địa phương khai thác lợi thế riêng của từng vùng đất, tạo ra những sản phẩm nông nghiệp có bản sắc, có sức cạnh tranh trên thị trường.
Để những hạt nếp thơm thực sự trở thành sản phẩm hàng hóa bền vững, bên cạnh việc mở rộng diện tích, các địa phương cần tiếp tục quan tâm đến chất lượng giống, quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ. Việc kết hợp sản phẩm với chế biến ẩm thực, hội chợ, hoạt động trải nghiệm văn hóa và du lịch cộng đồng cũng là hướng đi cần được chú trọng.

Trên những cánh đồng miền Tây xứ Nghệ, mùa lúa chín vẫn mang theo hương thơm thân thuộc của núi rừng. Nhưng niềm vui hôm nay không chỉ nằm ở những bông lúa trĩu hạt hay mùa vàng no ấm. Đó còn là niềm vui khi những giống lúa từng gắn bó với bao thế hệ được khôi phục, khi sản vật quê hương có thêm giá trị và người dân có thêm động lực để gìn giữ những gì cha ông để lại.
Khánh Ly - Hoài Thu