Rộ vụ thu hoạch, cà ngọt Khe Ngậu đạt OCOP 3 sao vẫn bí đầu ra

Đặc sản Khe Ngậu rộ vụ thu hoạch

Những ngày đầu tháng 8, dọc các triền đồi Khe Ngậu, những nương cà xanh trải dài trong tiết trời mưa ẩm. Từng tốp người gùi sọt men theo lối mòn lên nương, thu hái những lứa cà đầu vụ. Sau nhiều tháng chăm sóc những cây cà ngọt cao ngang người, sai trĩu quả. Năm nay, thời tiết khá thuận, cây sinh trưởng tốt, năng suất tăng so với nhiều năm trước. Hiện toàn xã Tương Dương có 35 hộ trồng cà ngọt với tổng diện tích khoảng 31 ha; bình quân cứ 3 ngày, bà con lại thu hoạch khoảng 3,5 tấn quả.

Điều làm nên thương hiệu của cà ngọt Khe Ngậu không chỉ nằm ở năng suất mà trước hết là giá trị khác biệt của một giống cây bản địa. Từ nhiều thế hệ nay, đồng bào Thái ở Khe Ngậu đã gìn giữ giống cà này như một phần của đời sống và văn hóa ẩm thực địa phương. Theo kinh nghiệm của người dân, cùng một giống cà nhưng khi đưa sang vùng khác trồng, quả cà không còn giữ được độ giòn, vị ngọt và hương vị đặc trưng như trên vùng đất Khe Ngậu. Chính điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu và nguồn nước nơi đây đã tạo nên đặc trưng riêng.

Trong suốt quá trình canh tác, người dân chủ yếu sản xuất theo hướng tự nhiên, không sử dụng phân bón hóa học, không dùng thuốc bảo vệ thực vật, chỉ chăm bón bằng nguồn nước sạch nên sản phẩm giữ được chất lượng nguyên bản. Đứng giữa vườn cà đang vào kỳ sai quả nhất, ông Trương Văn Són, một trong những hộ có diện tích trồng cà lớn ở Khe Ngậu chia sẻ: "Cà ngọt Khe Ngậu ngon là nhờ đất, nhờ nguồn nước ở đây. Cùng giống ấy mang sang nơi khác trồng vẫn lên cây nhưng quả không còn giòn, không còn vị ngọt như ở Khe Ngậu nữa. Bà con giữ giống này từ đời ông cha đến nay cũng vì muốn giữ một đặc sản của bản”.

Cà ngọt có thể ăn sống chấm chẻo, ruốc, muối xổi hoặc chế biến thành món nhọc, một món ăn truyền thống của đồng bào Thái. Với những giá trị về chất lượng, bản sắc và phương thức sản xuất, sản phẩm đã đạt chứng nhận VietGAP, được công nhận OCOP 3 sao từ năm 2021 và trở thành một trong những nông sản đặc trưng của xã vùng cao Tương Dương.

Thế nhưng, nghịch lý lại nằm ở chỗ giá trị ấy vẫn chưa tìm được chỗ đứng trên thị trường. Bước vào chính vụ, cà ngọt Khe Ngậu chủ yếu vẫn tiêu thụ thông qua thương lái với giá khoảng 10.000 đồng/kg đối với bán sỉ và khoảng 15.000 đồng/kg đối với bán lẻ. Trong khi sản lượng thu hoạch tập trung trong thời gian ngắn, khả năng bảo quản còn hạn chế khiến người trồng gần như phải bán ngay sau khi hái. Những chuyến xe của thương lái vì thế trở thành niềm trông đợi của nhiều hộ dân. Chỉ cần sức mua chậm lại vài ngày, lượng quả tồn sẽ tăng lên, chất lượng giảm và giá bán càng bị ép xuống. Được mùa nhưng chưa được giá, người trồng cà vẫn phải đối mặt với nỗi lo quen thuộc mỗi khi bước vào cao điểm thu hoạch.

“

Giá cà năm nay giảm từ 5.000-7.000 đồng/kg so với những năm trước, trong khi việc tiêu thụ diễn ra khá chậm. Hiện đang vào cao điểm thu hoạch nhưng sức mua vẫn cầm chừng. Chúng tôi chỉ dám hái khi có đơn đặt hàng, bởi hái về mà chưa bán được thì quả sẽ héo, còn để lâu trên cây lại bị già, giảm chất lượng".

Ông Trương Văn Hiền, hộ trồng 1,5 ha cà ngọt ở Khe Ngậu chia sẻ

Khi sản phẩm 3 sao OCOP thiếu lợi thế cạnh tranh

Việc được công nhận OCOP 3 sao đã góp phần nâng tầm thương hiệu, giúp cà ngọt Khe Ngậu được biết đến nhiều hơn thông qua các hội chợ, chương trình xúc tiến thương mại và các điểm giới thiệu sản phẩm OCOP. Thế nhưng, mỗi khi bước vào vụ thu hoạch, bài toán tiêu thụ lại lặp lại với những nỗi lo quen thuộc về giá cả, thị trường và sức mua. Khoảng cách từ một sản phẩm đạt chuẩn OCOP đến một sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh vẫn còn khá dài, đòi hỏi nhiều mắt xích phải được hoàn thiện thay vì chỉ dừng lại ở việc xây dựng thương hiệu.

Điểm nghẽn lớn nhất của cà ngọt Khe Ngậu hiện nay nằm ở chuỗi giá trị sau thu hoạch. Sản phẩm chủ yếu tiêu thụ dưới dạng quả tươi nên thời gian bảo quản ngắn, khó vận chuyển đến các thị trường xa và chịu áp lực tiêu thụ rất lớn trong thời gian thu hoạch rộ. Quy mô sản xuất còn phân tán, chưa có doanh nghiệp đứng ra bao tiêu, chưa hình thành chuỗi liên kết ổn định từ sản xuất đến tiêu thụ.

Trong khi đó, yêu cầu về sản lượng, tính ổn định và khả năng bảo quản cũng khiến sản phẩm chưa thể thâm nhập các hệ thống bán lẻ hiện đại, siêu thị và các kênh phân phối quy mô lớn. Bên cạnh đó, chi phí vận chuyển từ vùng cao đến các trung tâm tiêu thụ còn cao, càng làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường. Những "nút thắt" này khiến giá trị của chứng nhận OCOP chưa được chuyển hóa thành giá trị kinh tế tương xứng cho người sản xuất.

Trong bối cảnh đó, chính quyền và các tổ chức đoàn thể xã Tương Dương đã chủ động triển khai nhiều giải pháp để hỗ trợ nông dân tiêu thụ sản phẩm trong mùa vụ. Bên cạnh việc kết nối thương lái truyền thống, các tổ chức còn tích cực quảng bá cà ngọt Khe Ngậu trên Facebook, Zalo, TikTok, tổ chức livestream bán hàng, giới thiệu sản phẩm tới các đầu mối tiêu thụ. Đồng thời, hướng dẫn bà con xây dựng nội dung quảng bá, kể câu chuyện về sản phẩm và từng bước làm quen với phương thức bán hàng trên nền tảng số. Những cách làm này đã góp phần mở rộng thêm kênh tiêu thụ, giúp nhiều khách hàng ngoài địa phương biết đến đặc sản Khe Ngậu. Dù vậy, đây vẫn chủ yếu là giải pháp tình thế nhằm giảm áp lực tiêu thụ trong thời điểm thu hoạch rộ, chưa thể thay thế một chuỗi liên kết thị trường bền vững.

Theo bà Lương Thị Vân Anh - Chủ tịch Hội Nông dân xã Tương Dương, điều người trồng cà mong muốn nhất không phải là những đợt "giải cứu" theo mùa vụ mà là một thị trường tiêu thụ ổn định để yên tâm đầu tư sản xuất. Vì vậy, cùng với việc tiếp tục hỗ trợ hội viên bán hàng trên các nền tảng số, Hội sẽ đẩy mạnh tập huấn kỹ năng kinh doanh trực tuyến, kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã, mở rộng thị trường ngoài tỉnh và từng bước hình thành chuỗi liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ.

Đồng thời, địa phương cũng kỳ vọng sẽ có thêm các giải pháp về bảo quản sau thu hoạch, liên kết tiêu thụ nhằm nâng cao giá trị sản phẩm. Đó cũng là hướng đi lâu dài để cà ngọt Khe Ngậu không chỉ là một đặc sản vùng cao, mà còn trở thành sản phẩm hàng hóa có sức cạnh tranh và mang lại sinh kế bền vững cho người dân địa phương.