Biến những "địa chỉ đỏ" thành hành trình trải nghiệm hấp dẫn

Tìm về những dấu tích xưa

Men theo con đường lên núi Lam Thành (xã Lam Thành), càng lên cao, không gian càng mở rộng. Phía dưới, sông Lam uốn mình giữa những làng quê, đồng ruộng; xa xa là những dãy núi nối tiếp nhau. Giữa màu xanh của cây cối, những lớp đá xếp chồng và dấu tích đường hào quanh sườn núi hiện ra, gợi dấu một thành cổ từng chứng kiến những trận giao tranh khốc liệt cách đây gần 600 năm.

Đứng trên núi Lam Thành (còn gọi thành Rum) hôm nay, thật khó hình dung nơi đây từng là một chiến địa. Càng khó hình dung dưới những lớp đất, đá, cây cỏ bình yên kia từng vang lên tiếng binh khí trong cuộc đối đầu giữa nghĩa quân Lam Sơn và quân Minh. Nhưng lịch sử vẫn còn đó, hiện diện trong từng dấu tích ít ỏi còn sót lại.

Thành Rum trên núi Lam Thành được cho là do Hồ Quý Ly cho đắp từ năm 1397. Sau khi quân Minh xâm lược Đại Việt, công trình tiếp tục được quân Minh, trong đó có lực lượng của Trương Phụ, củng cố, gia cố thành một cứ điểm quân sự quan trọng. Khi nghĩa quân Lam Sơn tiến vào Nghệ An, sau khi giành thắng lợi ở "Miền Trà Lân" (xã Con Cuông ngày nay), Bình Định Vương Lê Lợi tổ chức bao vây địch ở Lam Thành.

Sau nhiều tháng bị bao vây, quân Minh do Thái Phúc chỉ huy phải mở cửa thành, đưa hàng vạn quân ra hàng. Chiến thắng ấy góp phần tạo thế và lực để nghĩa quân Lam Sơn tiếp tục tiến ra Bắc, làm nên thắng lợi của cuộc kháng chiến.

Từng đến Lam Thành thưởng ngoạn, Tiến sĩ Bùi Dương Lịch đã viết trong Nghệ An ký về một vùng đất có cảnh sắc “như vẽ”, với sông Lam chảy quanh và những dãy núi bốn phía cùng hướng về Lam Thành. Qua mô tả của ông, có thể hình dung được không chỉ vẻ đẹp của danh thắng mà còn cả vị thế địa - chính trị đặc biệt của nơi đây.

Câu hỏi đặt ra ở đây là: Làm thế nào để những lớp lịch sử ấy không chỉ nằm lại trên những trang sách hay trong vài dòng giới thiệu về di tích? Bởi với một người lần đầu đặt chân lên núi Lam Thành, nếu không có người kể chuyện, không có những dấu chỉ trực quan và một cách tiếp cận hấp dẫn, những lớp đá cũ, đường hào hay địa thế núi có thể chỉ đơn thuần là những dấu tích khó nhận biết.

Trong khi đó, phía sau mỗi dấu tích lại là một câu chuyện lớn về lịch sử dân tộc. Di tích núi Lam Thành vì thế không chỉ cần được bảo tồn, mà còn cần được “kể lại” bằng những cách thức mới để lịch sử có thể đến gần hơn với du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Từ câu chuyện ở Lam Thành có thể nhìn rộng hơn về hệ thống những chiến tích lịch sử trên đất Nghệ An. Với lịch sử gần 1.000 năm khai phá và phát triển, vùng đất này từng giữ vị trí quan trọng ở vùng biên viễn phía Nam của quốc gia Đại Việt.

Nơi đây diễn ra nhiều cuộc chiến bảo vệ bờ cõi, để lại những dấu tích quý giá. Một trong số đó là bảo vật quốc gia Bia Ma Nhai trên núi Trầm Hương, xã Con Cuông. Gần 700 năm qua, những dòng chữ được khắc trực tiếp trên vách đá vẫn còn hiện hữu, ghi lại chiến công của quân đội nhà Trần trong cuộc chinh phạt Ai Lao năm 1335.

Không phải là một tấm bia được dựng lên giữa khuôn viên trang nghiêm, Bia Ma Nhai nằm trên vách núi, giữa không gian thiên nhiên. Chính điều đó tạo nên một trải nghiệm đặc biệt: Người tìm đến di tích không chỉ đọc lịch sử mà còn có thể cảm nhận được mối liên hệ giữa chiến công của cha ông với địa hình, núi rừng và không gian biên viễn xưa.

Những nét chữ trên vách núi vì thế không chỉ là tư liệu quý của lịch sử, mà còn là một “điểm chạm” để du khách hôm nay hình dung về những cuộc chiến, những hành trình giữ đất, giữ biên cương của cha ông. Vấn đề là những điểm chạm như thế vẫn chưa được khai thác tương xứng.

Để chiến tích bước ra khỏi trang sách

Trong xu hướng du lịch hiện nay, du khách, đặc biệt là giới trẻ, không chỉ muốn “đến và xem”, mà còn muốn được trải nghiệm, khám phá và tương tác với câu chuyện của điểm đến. Đây chính là cơ hội để Nghệ An làm mới cách phát huy giá trị các chiến tích lịch sử.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Sơn - nguyên Phó Viện trưởng Viện Văn học, bảo tồn vẫn là yêu cầu đầu tiên, nhưng song hành với đó cần nghiên cứu quy hoạch không gian di tích, xây dựng hệ thống thuyết minh trực quan, ứng dụng công nghệ, kể chuyện bằng hình ảnh, bản đồ, sa bàn hoặc các hình thức tương tác phù hợp. Quan trọng hơn là kết nối các chiến tích thành những tuyến trải nghiệm lịch sử thay vì để mỗi di tích tồn tại như một điểm đến riêng lẻ.

Một hành trình có thể bắt đầu từ Lam Thành, nơi du khách tìm hiểu cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và vị trí chiến lược của thành Nghệ An; tiếp tục đến những địa danh gắn với lịch sử vùng Hưng Nguyên cũ, rồi mở rộng về miền Tây, nơi Bia Ma Nhai kể câu chuyện về cuộc chiến bảo vệ biên cương dưới triều Trần.

Khi đó, mỗi di tích sẽ là một chương trong câu chuyện lớn về Nghệ An - vùng đất “địa linh nhân kiệt”, nơi những chiến tích qua các thời kỳ góp phần làm nên truyền thống yêu nước, quật cường của con người xứ Nghệ.

Thực tế ở một số địa phương cho thấy, khi di tích được đầu tư đồng bộ, tổ chức không gian hợp lý và xây dựng sản phẩm trải nghiệm phù hợp, những địa chỉ lịch sử hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn. Khu Di tích Bạch Đằng Giang ở Hải Phòng, Khu Di tích Đền thờ Tây Sơn Tam Kiệt ở Gia Lai hay Khu Di tích Lam Kinh ở Thanh Hóa là những ví dụ đáng tham khảo.

Với Nghệ An, việc phát huy giá trị các chiến tích lịch sử không chỉ nhằm thu hút thêm du khách. Quan trọng hơn, đó là cách đưa lịch sử trở lại đời sống, để những địa danh từng ghi dấu chiến công của cha ông tiếp tục có ý nghĩa với cộng đồng hôm nay.