Rủi ro khi mua phải hàng giả trên mạng: Trách nhiệm thuộc về ai?

Trong khi thị trường thật - giả lẫn lộn, người mua dù biết rủi ro vẫn khó tự bảo vệ mình vì cơ chế trách nhiệm giữa các sàn thương mại điện tử, người bán và cơ quan quản lý chưa thực sự rõ ràng.

Sôi động "chợ ảo"

Thống kê mới nhất từ nền tảng tổng hợp & khai thác dữ liệu thông minh Metric.vn cho thấy, thị trường thương mại điện tử quý III/2025 tiếp tục lập kỷ lục, với tổng doanh số trên bốn sàn Shopee, Lazada, Tiki và TikTok Shop đạt 103,6 nghìn tỷ đồng - tăng 22,25% so với cùng kỳ và tăng 2,6% so với quý trước.

Bước sang quý IV, Metric dự báo doanh số toàn thị trường sẽ chạm ngưỡng 105 nghìn tỷ đồng, tương đương mức tăng 15% so với năm ngoái, cùng sản lượng dự kiến hơn 1,069 triệu sản phẩm, tăng 8,14%. Đà tăng trưởng được thúc đẩy bởi loạt sự kiện mua sắm lớn cuối năm như 11.11, 12.12, Giáng sinh và Tết Dương lịch. Những ngành hàng được dự đoán dẫn đầu gồm thời trang, làm đẹp, đồ gia dụng và bách hóa – thực phẩm.

Tuy nhiên, sự phát triển bùng nổ của thương mại điện tử cũng kéo theo áp lực cạnh tranh khốc liệt giữa các sàn về phí vận chuyển, hỗ trợ người bán, kiểm duyệt sản phẩm… Chính trong bối cảnh ấy, hàng giả, hàng không đảm bảo chất lượng, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ dễ dàng lợi dụng kẽ hở để “len lỏi”, trong khi khung pháp lý hiện hành vẫn còn những điểm bỏ ngỏ về trách nhiệm của từng bên liên quan.

Hiện nay, phần lớn các gian hàng trên các sàn thương mại điện tử, người bán chỉ cần đăng ký vài bước cơ bản là cung cấp các thông tin cá nhân, doanh nghiệp và một vài giấy tờ xác minh ban đầu... Tuy nhiên, trên thực tế, sự đơn giản hóa trong khâu xét duyệt lại mở ra khoảng trống để nhiều đối tượng lợi dụng. Không ít gian hàng sử dụng địa chỉ ảo, kho ảo, thông tin không chính chủ hoặc đăng ký bằng sim rác, tài khoản ẩn danh… khiến việc truy vết khi xảy ra vi phạm trở nên vô cùng khó khăn.

Chị Lê Thị Mai, người mua hàng tại phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An, chia sẻ: “Tôi từng đặt mua một chiếc áo phao trên mạng, được người bán khẳng định là hàng chính hãng, nhập từ Nhật. Tuy nhiên, khi nhận hàng, tôi mới phát hiện đây chỉ là sản phẩm may gia công, nhái theo mẫu chính hãng, chất lượng hoàn toàn khác, trong khi giá cả lại bằng hàng thật. Tôi liền liên hệ qua số điện thoại và nhắn tin trên trang của shop nhưng đều bị chặn, báo cáo với sàn thương mại điện tử cũng không được giải quyết thỏa đáng, chỉ nhận được lời thông cảm, xin lỗi”.

Bên cạnh đó, hệ thống đánh giá, vốn được xem là “kim chỉ nam” để đảm bảo niềm tin của người dùng, hiện cũng đang bị “thao túng” tràn lan. Từ review ảo, đánh giá thuê, cho đến các gói “tăng sao uy tín”, thậm chí hình ảnh do AI tạo… đã biến khu vực bình luận thành “trận địa nhiễu loạn”, nơi người tiêu dùng khó phân biệt thật – giả. Nhiều shop thậm chí sử còn sử dụng dịch vụ “đẩy đánh giá tích cực” để lên xu hướng tìm kiếm mà không cần đầu tư vào chất lượng.

Ngoài ra, tốc độ kiểm duyệt của các sàn thương mại điện tử hiện không theo kịp sự bùng nổ của thị trường. Một sàn lớn có thể chứa hàng chục triệu sản phẩm, khiến việc rà quét thủ công là bất khả thi. Thuật toán lọc vi phạm cũng dễ dàng bị qua mặt bằng cách lách luật tinh vi: đổi tên sản phẩm, viết tắt, dùng các cụm từ mơ hồ như “hàng công ty”, “xách tay chính ngạch”… Hệ quả là hàng giả có thể trót lọt hàng nghìn đơn trước khi bị phát hiện.

“

Các đối tượng xấu thường lợi dụng các kẽ hở của pháp luật về thương mại điện tử chưa được hoàn thiện, từ đó, họ dùng nhiều chiêu trò tinh vi như sử dụng tính
ẩn danh, sao chép hình ảnh, mạo danh chuyên gia, người nổi tiếng để giới thiệu, quảng cáo sai sự thật. Nhiều địa chỉ thực hiện livestream bán hàng online, sử dụng mã QR giả, giới thiệu hàng hoá ở nơi này nhưng lại cất dấu nơi khác nhằm che dấu hoặc cung cấp thông tin mạo danh, thông tin không đúng, trốn tránh sự kiểm tra, kiểm soát của lực lượng chức năng. Một số trường hợp địa điểm kinh doanh gắn liền với nhà ở nên đã gây rất nhiều khó khăn cho hoạt động kiểm tra, kiểm soát.

Ông Nguyễn Xuân Đôn, Phó Chi cục trưởng, Chi cục QLTT Nghệ An

Nhóm rủi ro nhất trong “hệ sinh thái số”

Những lỗ hổng về thông tin người bán, sự nhiễu loạn trong đánh giá và hạn chế trong khâu kiểm duyệt đang khiến thương mại điện tử trở thành “mảnh đất màu mỡ” cho hàng giả, hàng kém chất lượng bùng phát.

Bày tỏ về điều này, chị Phạm Thị Lan, đến từ phường Vinh Phú cho hay: “Sản phẩm của tôi bán luôn có đầy đủ giấy tờ kiểm định, nhưng rất khó cạnh tranh. Nhiều cửa hàng khác bán hàng giả, hàng kém chất lượng với giá thậm chí chỉ bằng một nửa, lại còn thuê review ảo nên luôn đứng top tìm kiếm. Trong môi trường như vậy, những người bán như chúng tôi thực sự gặp rất nhiều khó khăn”.

Thực tế cho thấy, các sàn thương mại điện tử hiện là bên thu lợi lớn nhất nhờ nguồn phí đa tầng từ bán hàng, quảng cáo đến vận chuyển, lưu kho… Thế nhưng khi xảy ra tranh chấp, phần trách nhiệm của họ lại chưa tương xứng. Người mua thường phải tự thu thập bằng chứng kỹ thuật, làm theo quy trình hoàn tiền phức tạp, và không ít trường hợp vẫn bị từ chối với lý do “không xác minh được”.

Trái ngược với người mua và người bán chân chính, nhóm bán hàng vi phạm lại có khả năng “thoát hiểm” rất dễ dàng. Chỉ trong vài phút, một cửa hàng có thể xóa tài khoản, xóa giỏ hàng, đổi tên hoặc mở gian hàng mới. Và dù tài khoản vi phạm các quy định của sàn, nhưng trên thực tế, hậu quả đối với họ lại không quá nghiêm trọng. Điều đó khiến người bán trở thành nhóm “an toàn” nhất trong “hệ sinh thái số”, trong khi người tiêu dùng chẳng biết “kêu than ai”.

Một ví dụ điển hình là vụ việc Thẩm mỹ viện Mailisa: sau khi bị phát hiện sai phạm và khởi tố, nhiều gian hàng liên quan đã bị xóa hoặc ẩn khỏi nền tảng. Thế nhưng với những sản phẩm đã bán ra trước đó, người mua đến nay vẫn chưa nhận được lời giải thích thỏa đáng về hướng xử lý, bồi hoàn hay trách nhiệm thuộc về ai - để lại một khoảng trống lớn trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Điều đáng nói là rủi ro đối với người mua không chỉ được bàn đến ở những câu chuyện “mua hàng rẻ rồi thất vọng”, mà còn xảy ra ngay cả khi họ mạnh tay chi tiền cho những sản phẩm được cho là chất lượng.

Anh Nguyễn Văn Quang, đến từ xã Yên Thành, tỉnh Nghệ An, cho biết: “Bản thân tôi thấy, hàng đắt cũng rủi ro như hàng rẻ. Nhiều lần tôi kỳ vọng khi mua online vì bận rộn, nhưng hàng nhận được thì hoàn toàn khác. Những trải nghiệm ấy khiến tôi mất dần niềm tin – và hiểu rằng, kể cả bỏ ra số tiền lớn, người mua vẫn rất dễ gặp rủi ro nếu không tự biết bảo vệ mình”.

Phân tích thêm về tâm lý người tiêu dùng khi gặp phải hàng giả, hàng kém chất lượng, ông Nguyễn Văn Thắng – Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng Nghệ An nhận định, nhiều người vẫn còn tâm lý e ngại khi phản ánh. Thứ nhất, họ sợ va chạm, sợ phải tranh luận hoặc đối mặt trực tiếp với người bán. Thứ hai, lo ngại uy tín cá nhân bị ảnh hưởng, nhất là khi phải cung cấp thông tin, bằng chứng hoặc đứng ra làm việc với các đơn vị chức năng.

Trách nhiệm thuộc về ai?

Rõ ràng, bài toán về an toàn tiêu dùng trên các sàn thương mại điện tử không thể chỉ giải quyết bằng các chiến dịch truyền thông mà cần đòi hỏi một hệ thống quy định mới, với những ràng buộc trách nhiệm cụ thể hơn cho từng chủ thể.

Trước hết, các sàn thương mại điện tử cần chủ động rà soát và kiểm duyệt kỹ lưỡng các gian hàng, minh bạch hóa thông tin sản phẩm…, phối hợp kịp thời với lực lượng chức năng khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, và không để tình trạng “thu phí tốt nhưng buông lỏng kiểm soát” tiếp diễn.

Từ vai trò của các sàn, trách nhiệm tiếp theo thuộc về chính những người bán – những người trực tiếp đưa sản phẩm lên môi trường số. Họ cần phải đảm bảo nguồn gốc, chất lượng và tính trung thực của thông tin sản phẩm. Đồng thời, người bán cần chủ động minh bạch, thực hiện chính sách đổi trả, bảo hành rõ ràng, và hợp tác với sàn thương mại điện tử khi xử lý khiếu nại. Những trường hợp cố tình vi phạm cũng cần bị xử lý nghiêm để giữ một môi trường kinh doanh lành mạnh và đáng tin cậy.

Nhấn mạnh thêm về điều này, ông Nguyễn Xuân Đôn – đại diện Chi cục QLTT tỉnh Nghệ An nói, trách nhiệm trước hết thuộc về cơ quan quản lý và các sàn thương mại điện tử, đồng thời cần tiếp tục rà soát sửa đổi, bổ sung hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến thương mại điện tử, áp dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc, tăng mạnh mức xử phạt để đủ sức răn đe, và siết chặt quản lý hoạt động quảng cáo nhằm ngăn chặn tình trạng đưa thông tin sai lệch. Đây là những yếu tố then chốt để kiểm soát hàng giả trong môi trường trực tuyến ngày càng phức tạp.

Thương mại điện tử đã mang đến nhiều tiện ích, và chắc chắn sẽ tiếp tục là xu hướng tất yếu trong cuộc sống hiện đại. Hàng giả và thông tin sai lệch có thể vẫn tồn tại, nhưng điều quan trọng không chỉ nằm ở quy định hay chế tài, mà ở chính ý thức của mỗi người – từ người bán, sàn thương mại điện tử cho đến người tiêu dùng. Khi tất cả đều hành động với trách nhiệm, minh bạch và cảnh giác, niềm tin và sự an toàn trong mua sắm sẽ được củng cố vững chắc, tạo nền tảng phát triển bền vững trong tương lai.