Sinh kế mới từ cây dược liệu nơi vùng cao Huồi Tụ

“Vàng xanh” dưới tán rừng

Một ngày cuối tháng 8, chúng tôi có mặt tại xã Huồi Tụ - vùng đất rẻo cao nằm ở đại ngàn phía Tây Nghệ An. Được thành lập từ năm 1963, xã Huồi Tụ từng có thời điểm được nhắc đến với tên gọi “thủ phủ thuốc phiện”. Những năm tháng ấy nay đã lùi xa. Trên những sườn núi, thay cho những nương cây thuốc phiện là màu xanh của rừng, chè Shan tuyết và các loại cây dược liệu.

Gia đình chị Lầu Y Chia và anh Xồng Pa Hua ở bản Trung Tâm là một trong những hộ có nguồn thu nhập ổn định từ cây dược liệu. Hằng năm, vào mùa bo bo, từ tháng 7 đến tháng 8, vợ chồng chị lại mang gùi lên rẫy, lên nương thu hái quả. Bo bo tươi được đưa về luộc, bóc vỏ rồi phơi khô. Hương thơm của những mẻ bo bo theo gió lan tỏa khắp bản làng.

Chị Chia cho biết, gia đình có 4 người con, nay đều đã trưởng thành và đi làm việc tại các công ty ở dưới xuôi. Ở quê, chỉ còn hai vợ chồng gắn bó với nương rẫy, trong đó, cây bo bo là một trong những nguồn thu nhập chính.

Mùa bo bo năm nay, gia đình chị thu gom được khoảng 16 bì quả tươi, mỗi bì nặng khoảng 50 kg. Sau khi chế biến, cứ 50 kg quả tươi cho khoảng 20 kg hạt khô. Với giá bán hiện nay khoảng 55.000 đồng/kg, mỗi mùa bo bo gia đình có thêm một khoản thu nhập đáng kể từ sản vật dưới tán rừng.

Vốn mọc tự nhiên dưới tán rừng, khoảng 10 năm trở lại đây, khi nhận thấy giá trị kinh tế của loại cây này, người dân xã Huồi Tụ đã chủ động khoanh nuôi, trồng xen với các loại cây khác để vừa tận dụng diện tích dưới tán rừng, vừa tạo thêm thu nhập.

Bà Lầu Y No - Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Huồi Tụ cho biết, trước đây bo bo chủ yếu mọc hoang dưới tán rừng. Khi giá trị kinh tế được biết đến, người dân đã chủ động khoanh nuôi và trồng xen, từng bước hình thành vùng nguyên liệu. Năm nay, giá bo bo khô khoảng 55.000 đồng/kg. Thương lái đưa xe lên tận bản thu mua nên người dân thuận lợi trong tiêu thụ sản phẩm.

“

Trước đây, bo bo mọc dại trong rừng, đến mùa là vác gùi đi hái về. Nay nhiều người còn trồng xen dưới tán rừng, trong nương rẫy và xung quanh nhà...

Chị Lầu Y Chia - Bản Trung Tâm, xã Huồi Tụ

“Bo bo không chỉ đem lại nguồn thu mà còn khuyến khích người dân giữ rừng, phù hợp với điều kiện của đồng bào nơi đây. Quan trọng hơn, cây bo bo có thể phát triển dưới tán rừng, không đòi hỏi phải phá bỏ cây rừng để lấy đất sản xuất. Khi cây dược liệu cho thu nhập, người dân có thêm động lực bảo vệ những cánh rừng đang bao bọc cuộc sống của mình”, bà No chia sẻ.

Hiện toàn xã Huồi Tụ có khoảng 30 ha bo bo dưới tán rừng, sản lượng ước gần 100 tấn quả tươi mỗi năm, sau chế biến cho khoảng 20 - 25 tấn quả khô. Với giá dao động từ 50.000 - 55.000 đồng/kg quả khô, nguồn thu từ cây bo bo đã góp phần cải thiện đời sống cho nhiều hộ dân.

Không chỉ có bo bo, cây sa nhân tím cũng đang được người dân xã Huồi Tụ đưa về trồng dưới tán rừng và quanh khu vực nhà ở. Gia đình ông Hờ Pà Chù ở bản Huồi Khe là một trong những hộ tiên phong trồng loại cây này.

Theo ông Chù, sa nhân tím tương đối dễ trồng, phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng và đặc biệt có thể sinh trưởng tốt dưới tán rừng. Nếu trước đây, đến mùa người dân phải vào rừng tìm hái quả thì nay đã chủ động đưa cây về trồng quanh nhà, vừa thuận tiện chăm sóc, vừa tạo nguồn thu lâu dài. Sau khoảng 3 năm, cây bắt đầu cho quả và có thể tiếp tục thu hoạch trong những năm sau.

Giá thu mua hiện dao động từ 60.000 - 80.000 đồng/kg quả tươi; sau khi phơi khô, giá có thể đạt 400.000 - 500.000 đồng/kg. Mỗi mùa thu hoạch, nhiều hộ có thể thu về hàng chục triệu đồng từ loại quả dược liệu này. Ngay như gia đình ông Chù, mỗi năm có nguồn thu nhập ổn định từ 65 - 70 triệu đồng từ loài cây dược liệu này.

Thực tế, tại xã Huồi Tụ, hiện nay địa phương đã hỗ trợ 77 hộ gia đình trồng hơn 100.000 cây sa nhân tím trên địa bàn. Đây được xem là hướng mở để từng bước mở rộng diện tích cây dược liệu, hình thành vùng sản xuất hàng hóa phù hợp với điều kiện tự nhiên của địa phương.

Cùng với bo bo và sa nhân tím, người dân xã Huồi Tụ còn khoanh nuôi, chăm sóc cây lá giang dưới tán rừng. Lá giang không chỉ mang đến hương vị chua thanh tự nhiên, giúp món ăn thêm đậm đà mà còn có tác dụng hỗ trợ tiêu hóa, thanh nhiệt và tăng cường sức khỏe.

Nhờ những lợi ích này, lá giang được thị trường Trung Quốc, Đài Loan đánh giá cao, kéo theo nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng. Người dân thu hái lá giang rồi bán cho thương lái với giá trung bình khoảng 15.000 đồng/kg. Một số hộ có nguồn thu 50 - 60 triệu đồng mỗi năm từ loại cây này.

Từ giữ rừng đến phát triển kinh tế

Điều đáng nói là giá trị kinh tế từ những sản phẩm dưới tán rừng đang tạo ra sự thay đổi trong cách nghĩ, cách làm của người dân. Rừng không chỉ được nhìn nhận là nơi cung cấp gỗ mà còn là không gian để phát triển các sản phẩm lâm sản ngoài gỗ, trong đó có cây dược liệu.

Ông Dềnh Bá Lồng - Chủ tịch UBND xã Huồi Tụ cho biết, xã Huồi Tụ cách trung tâm tỉnh Nghệ An gần 300 km, hiện có 1.041 hộ với 5.186 nhân khẩu, gồm 4 dân tộc Thái, Khơ Mú, Mông và Kinh cùng sinh sống. Tỷ lệ hộ nghèo của xã còn cao, chiếm 54,7%, hộ cận nghèo 24,6%. Vì vậy, tạo sinh kế ổn định, phù hợp với điều kiện của người dân là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình phát triển địa phương.

"Là xã miền núi cao, chúng tôi xác định phát triển kinh tế - xã hội phải gắn với đặc thù địa phương. Ngoài chăn nuôi trâu, bò và trồng chè Shan tuyết, xã quan tâm phát triển các mô hình trồng, khai thác dược liệu tự nhiên dưới tán rừng, từng bước nâng cao giá trị kinh tế trên cùng một diện tích đất", ông Lồng chia sẻ.

Thực tế, hiện nay, sau các xã Mường Xén và Nậm Cắn, xã Huồi Tụ là một trong những điểm kinh doanh, buôn bán khá sầm uất ở khu vực miền núi phía Tây Nghệ An. Toàn xã có hơn 100 hộ kinh doanh, tập trung tại trung tâm xã và các điểm giao đi Bắc Lý - Mường Lống, Mường Lống - Mỹ Lý. Với Quốc lộ 16 cùng các tuyến đường liên xã kết nối với các xã Na Loi, Keng Đu đã tạo thuận lợi cho giao thương, vận chuyển hàng hóa và tiêu thụ nông sản, dược liệu địa phương.

Ông Lồng cũng cho biết, xã Huồi Tụ xác định phát triển cây dược liệu không chỉ dừng ở mở rộng diện tích mà cần lựa chọn cây trồng phù hợp, xây dựng vùng nguyên liệu, hướng dẫn kỹ thuật và chú trọng sơ chế, chế biến, tìm đầu ra ổn định. Cùng với đó, địa phương sẽ tăng cường liên kết giữa người dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, từng bước xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng để gia tăng giá trị sản phẩm, tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Định hướng này cũng phù hợp với Quy hoạch phát triển dược liệu của tỉnh Nghệ An đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030 và chủ trương phát triển kinh tế vùng phía Tây được Bộ Chính trị xác định tại Nghị quyết số 39-NQ/TW ngày 18/7/2023.

Trong đó, Nghệ An được định hướng phát triển nhanh, bền vững vùng phía Tây trên cơ sở phát huy cao nhất các tiềm năng, lợi thế, nhất là kinh tế rừng, kinh tế dưới tán rừng; chú trọng phát triển sản xuất lâm sản ngoài gỗ, đặc biệt là các loại cây dược liệu.

Từ những cánh rừng xanh ở xã Huồi Tụ, hướng đi ấy đang dần được cụ thể hóa bằng những mô hình sản xuất giản dị nhưng thiết thực. Người dân vừa chăm sóc rừng, vừa thu hái sản vật dưới tán rừng; những cây bo bo, sa nhân tím, lá giang và chè Shan tuyết trở thành nguồn thu nhập, góp phần thay đổi cuộc sống người dân nơi miền núi cao này.