Sử dụng nhưng không nên lạm dụng AI trong dạy học
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong dạy học đang được nhiều giáo viên và nhà trường quan tâm, triển khai, góp phần làm phong phú nội dung bài giảng, đổi mới phương pháp dạy và học. Tuy nhiên, bên cạnh những lợi ích rõ nét, việc đưa AI vào giáo dục cũng đặt ra không ít vấn đề cần cân nhắc.
Trợ lý đắc lực trong dạy học
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) tích hợp giọng nói đang dần trở thành “trợ lý ảo” quen thuộc trong các tiết dạy môn Sinh học của cô giáo Bùi Thị Nga, giáo viên Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Quỳnh Lưu. Thông qua trợ lý ảo AI, giáo viên và học sinh có thể tương tác trực tiếp bằng hình thức hỏi - đáp. Những câu hỏi liên quan đến nội dung bài học được AI trả lời bằng giọng nói, sau đó tiếp tục gợi mở để học sinh đặt thêm vấn đề hoặc liên hệ kiến thức Sinh học với thực tiễn đời sống.
Cô giáo Bùi Thị Nga cho biết, môn Sinh học lâu nay thường được học sinh hệ giáo dục thường xuyên đánh giá là “khó”. Trong khi đó, điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị dạy học của bộ môn tại Trung tâm GDNN-GDTX Quỳnh Lưu nói riêng và nhiều trung tâm GDTX trên địa bàn nói chung mới chỉ đáp ứng ở mức cơ bản như mô hình, tranh ảnh. Sau thời gian dài sử dụng, nhiều thiết bị đã cũ, hư hỏng, gây không ít khó khăn cho việc đổi mới phương pháp giảng dạy.
“Ý tưởng ứng dụng trợ lý ảo AI xuất phát từ mong muốn có một công cụ hỗ trợ lưu trữ hình ảnh, nội dung bài học đã chuẩn bị sẵn, đồng thời có thể trả lời các thắc mắc của học sinh. Kiến thức Sinh học được AI tự tìm kiếm và tổng hợp, vì vậy, nếu muốn chuyển sang các môn khác như Toán học, Ngữ văn hay Hóa học thì chỉ cần điều chỉnh, thay đổi phần mềm là có thể sử dụng được”, cô Nga chia sẻ.
Qua quá trình ứng dụng, cô Nga cho rằng, các câu trả lời của trợ lý ảo nhìn chung khá chính xác, đặc biệt là những nội dung mang tính lý thuyết. Với các câu hỏi vận dụng, liên hệ thực tế, khi có nhiều tương tác và đặt câu hỏi sâu hơn, AI sẽ đưa ra thêm nhiều gợi ý khác nhau. Tuy nhiên, để sử dụng hiệu quả, giáo viên cần phải đóng vai trò trung tâm trong việc định hướng, chọn lọc thông tin và hướng dẫn học sinh khai thác công cụ này một cách hiệu quả, đúng mục tiêu bài học.
Tuy nhiên, theo cô Bùi Thị Nga, trợ lý ảo AI chỉ được sử dụng khoảng 15 phút sau mỗi tiết học, khi học sinh đã nắm được kiến thức cơ bản. Đây là thời gian để củng cố, mở rộng và khơi gợi thêm sự tò mò, ham học hỏi của các em.
Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ. AI không thể và không nên thay thế vai trò của giáo viên - người trực tiếp dẫn dắt, truyền cảm hứng và kích thích học sinh chủ động tìm tòi, khám phá tri thức.
Cô giáo Bùi Thị Nga, giáo viên Trung tâm Giáo dục nghề nghiệp - Giáo dục thường xuyên Quỳnh Lưu.
Với cô giáo Nguyễn Thị Thu Hiền - Trung tâm GDNN - GDTX Thái Hòa, trong quá trình giảng dạy môn Hóa học, xuất phát từ thực tế nhiều học sinh còn e ngại, khó tiếp cận kiến thức do tính trừu tượng và rời rạc của môn học, cô đã chủ động ứng dụng công nghệ AI vào bài giảng thông qua dự án “Khám phá nguyên tố - 29 điểm chạm công nghệ”. Dự án này cũng vừa được trao giải Nhất Hội thi đồ dùng dạy học tự làm GDTX cấp THPT do Sở Giáo dục và Đào tạo tổ chức.
Ở thiết bị này, thay vì chỉ sử dụng bảng tuần hoàn truyền thống, cô giáo Thu Hiền đã xây dựng Bảng tuần hoàn tích hợp mã QR, biến mỗi nguyên tố hóa học thành một “điểm chạm số” giúp học sinh tiếp cận kiến thức theo cách trực quan, linh hoạt hơn.
Điểm nổi bật trong cách làm của cô là việc tích hợp AI vào từng nội dung học tập cụ thể. Khi quét mã QR, học sinh không chỉ đọc thông tin cơ bản về nguyên tố mà còn được tiếp cận AI-Storybook - nơi dữ liệu khoa học được AI chuyển hóa thành những câu chuyện ngắn về lịch sử phát hiện, tính chất và vai trò của nguyên tố trong đời sống. Cách tiếp cận này giúp học sinh ghi nhớ kiến thức tự nhiên hơn, đặc biệt phù hợp với những em học theo hướng trực quan, ngôn ngữ.
Bên cạnh đó, cô giáo còn sử dụng Chatbox AI chuyên biệt cho từng nhóm nguyên tố (kim loại, phi kim, khí hiếm). Thông qua Chatbox, học sinh có thể đặt câu hỏi, tìm hiểu tính chất, ứng dụng, cũng như nhờ AI hỗ trợ giải các bài tập liên quan đến nguyên tố đang học. Việc tương tác này diễn ra ngay trong giờ học hoặc sau giờ học, giúp học sinh chủ động mở rộng kiến thức theo năng lực và nhu cầu cá nhân, thay vì chỉ tiếp thu một chiều từ giáo viên.
Trong các nội dung thực hành, cô cũng khai thác AI để xây dựng hệ thống video thí nghiệm và phản ứng hóa học ảo. Các video được cô tự chọn lọc, biên tập, loại bỏ tạp âm, lồng nhạc không lời nhằm đảm bảo tính chính xác, ngắn gọn và tạo cảm xúc khoa học cho người học.
Ngoài ra, AI còn được cô vận dụng trong việc thiết kế câu hỏi trắc nghiệm và đánh giá nhanh thông qua Google Form, giúp học sinh kiểm tra mức độ hiểu bài ngay sau khi học. Toàn bộ nội dung số liên kết với mã QR đều có thể cập nhật, chỉnh sửa linh hoạt trên nền tảng số mà không cần in lại bảng, vừa tiết kiệm chi phí, vừa bảo đảm học liệu luôn mới.
Con dao hai lưỡi
Ứng dụng AI trong dạy học hiện đang được nhiều nhà trường và nhiều giáo viên sử dụng hiệu quả. Về phía ngành Giáo dục, thời gian qua cũng đã có nhiều chương trình tập huấn, sinh hoạt chuyên môn về việc nâng cao hiệu quả ứng dụng AI trong các nhà trường.
Qua thực tế triển khai cũng cho thấy, việc ứng dụng AI trong dạy học hiện nay là xu hướng tất yếu. Nhưng bên cạnh những hiệu quả tích cực thì vẫn đang còn những mặt trái, kể cả giáo viên và học sinh.
Mới đây, sau khi nhận đề cương ôn thi cuối kỳ của thầy giáo, con gái của chị Lê Thị Hạnh, hiện đang học tại một trường THCS ở phường Thành Vinh đã bất ngờ khi nhận ra, đề cương giáo viên giao về nhà là một sản phẩm của AI. "Khi đọc đề, con của tôi thắc mắc tại sao đáp án lại sai hết và nghi ngờ giáo viên đã sử dụng AI để soạn bài. Sau đó, khi lên lớp, giáo viên này cũng nói rằng, vì mới được tập huấn nên ứng dụng để thực hiện và sơ suất chưa kiểm tra lại kết quả" - chị Hạnh nói thêm.
Là giáo viên đã có hơn 20 năm công tác, cô giáo Trần Thị Tuyết Hồng - Trường THPT Nguyễn Xuân Ôn nói rằng, nếu không có kinh nghiệm thì AI sẽ là “con dao hai lưỡi”.
Nhiều người nói rằng, nếu sử dụng AI sẽ rất thuận lợi cho giáo viên khi soạn giáo án. Nhưng tôi đã ứng dụng và thấy không hiệu quả. Đặc thù môn tôi dạy là môn tự nhiên nên có rất nhiều công thức, số liệu khi chuyển sang bản word đều bị mã hóa hết. Có thể, do chương trình chúng tôi sử dụng là miễn phí nên không tối ưu hóa.
Thực tế, nếu giáo viên sử dụng học liệu đã có sẵn để chuyển tải thành bài giảng của mình sẽ nhanh và an toàn hơn nhiều. AI chỉ giúp mình xây dựng phần thô, còn muốn tốt, muốn hay thì phải “trám”, phải “xây lại”.
Cô giáo Trần Thị Tuyết Hồng - Trường THPT Nguyễn Xuân Ôn
Qua kinh nghiệm của bản thân, cô giáo Trần Thị Tuyết Hồng cũng cho rằng, không chỉ giáo viên dễ bị lạm dụng vào AI mà với học sinh nếu không giám sát cũng rất nguy hiểm: Bây giờ các em chỉ cần chụp lại bài tập, nhờ AI giải là có thể ra đáp án. Vì thế, ngoài nhắc nhở, cảnh báo cho học sinh, tôi cho rằng, cần phải có quy chế rõ ràng. Nếu không các em sẽ dần bị thụ động, phụ thuộc vào AI và mất hết khả năng tư duy, rèn luyện các kỹ năng khác trong học tập.
