Tết Trung thu và nghệ thuật múa lân đường phố
Trung thu từng là một cuộc vui của cộng đồng, nơi trẻ nhỏ tự làm chiếc đèn, rước đèn qua những con ngõ và cùng nhau chờ đến lúc phá cỗ. Những âm thanh rộn ràng của trống lân, ánh sáng từ những chiếc đèn giấy và tiếng cười trẻ nhỏ tạo nên một ký ức rất riêng của Tết Trung thu. Hôm nay, những cuộc vui ấy đang thưa vắng. Câu chuyện về múa lân vì thế cũng gợi ra một câu hỏi rộng hơn: Liệu có thể trả lại cho trẻ em một không gian nghệ thuật đường phố, một đêm hội Trung thu đúng nghĩa.
Thanh Nga / Trình bày: Hồng Toại • 15/9/2026
*****
Trung thu từng là một cuộc vui của cộng đồng, nơi trẻ nhỏ tự làm chiếc đèn, rước đèn qua những con ngõ và cùng nhau chờ đến lúc phá cỗ. Những âm thanh rộn ràng của trống lân, ánh sáng từ những chiếc đèn giấy và tiếng cười trẻ nhỏ tạo nên một ký ức rất riêng của Tết Trung thu. Hôm nay, những cuộc vui ấy đang thưa vắng. Câu chuyện về múa lân vì thế cũng gợi ra một câu hỏi rộng hơn: Liệu có thể trả lại cho trẻ em một không gian nghệ thuật đường phố, một đêm hội Trung thu đúng nghĩa.
Ngày ấy, trước Trung thu cả tuần, thậm chí cả tháng, trẻ nhỏ đã rục rịch chuẩn bị đèn. Những chiếc đèn lồng, đèn kéo quân được làm từ giấy gió, nan tre. Có khi chỉ là chiếc đèn ông sao đơn giản, có khi cầu kỳ hơn là chiếc đèn kéo quân với những hình ảnh chuyển động dưới ánh nến. Hạt bưởi sau mỗi mùa bưởi cũng được tận dụng để xâu thành những chuỗi đèn nhỏ, khi đốt lên tỏa ra mùi thơm rất đặc trưng.
Những vật liệu ấy không đắt tiền. Nhưng chính sự đơn sơ đó lại khiến một chiếc đèn Trung thu trở thành một phần ký ức. Trẻ con không chỉ có một món đồ chơi để cầm trên tay mà còn có cả câu chuyện về cách làm ra nó.
Ông Nguyễn Văn Hà, nghệ nhân làm giấy dó ở phường Vinh Lộc nhớ lại, khoảng 2 thập kỷ trước, cứ đến thời điểm này là những người làm giấy lại tất bật vào mùa. Giấy dùng làm đèn Trung thu, nhất là loại giấy đã được quét màu, luôn đắt hàng và cũng được khách đặt mua sớm.
Trung thu ngày trước không phải là một chương trình được tổ chức trong một khoảng thời gian cố định. Đó là cả một quá trình chuẩn bị và chờ đợi. Trẻ con rủ nhau làm đèn, tối đến lại kéo nhau đi rước đèn. Có những cuộc rước bắt đầu từ khoảng 7 giờ tối và kéo dài đến gần 10 giờ, khi lũ trẻ mới tập trung lại để phá cỗ.
Đèn đi trước, trẻ con nối đuôi nhau phía sau. Tiếng nói cười, tiếng trống, tiếng gọi nhau vang lên trong những con đường làng, ngõ xóm. Phía sau đội múa lân của các anh chị đoàn viên thanh niên trong xóm, trong xã là rồng rắn những đoàn trẻ em cười nói, hưởng ứng phía sau theo những con lân, sư tử…
Chị Nguyễn Thị Thu Vân, phường Thành Vinh chia sẻ: Bây giờ, Trung thu phần lớn được tổ chức tập trung tại nhà văn hóa khối, xóm hoặc một điểm sinh hoạt cộng đồng. Cách làm này thuận lợi cho việc tổ chức nhưng lại tạo ra một khoảng cách nhất định với những cụm dân cư ở xa. Sau khi sáp nhập, có nơi nhà văn hóa cách xa khu dân cư, trẻ nhỏ muốn tham gia phải có bố mẹ chở đến. Vậy là từ một cuộc vui mà trẻ em có thể tự bước ra khỏi nhà, Trung thu dần trở thành một chương trình mà các em được đưa đến để xem. Sự thay đổi ấy tưởng nhỏ nhưng lại làm thay đổi bản chất của cuộc vui.
Có lần, trong một buổi trải nghiệm làm đèn ông sao do một đơn vị trường học phối hợp với Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh tổ chức, chứng kiến trẻ em được tham gia những công đoạn làm đèn ông sao, điều đọng lại không phải là sự khác biệt giữa những món đồ chơi cũ và mới, mà là sự háo hức vẫn còn nguyên trong ánh mắt các em.
Theo bà Nguyễn Thị Lan Hương - Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh: Vấn đề nằm ở chỗ, rất ít cha mẹ có đủ thời gian và sự kiên nhẫn để ngồi cùng con làm một chiếc đèn. Cũng không có nhiều nơi tổ chức những workshop để trẻ em được tự làm đồ chơi Trung thu, từ đó hiểu rằng, phía sau một chiếc đèn giấy là một nghề thủ công, một cách chơi và cả một câu chuyện văn hóa.
Trong khi đó, thị trường đồ chơi hiện đại lại có quá nhiều lựa chọn. Những chiếc đèn Trung thu sản xuất công nghiệp, trong đó có nhiều sản phẩm từ Trung Quốc, có kiểu dáng phong phú, âm thanh và hiệu ứng ánh sáng bắt mắt. Trẻ con dễ bị thu hút bởi những món đồ chơi có thể phát sáng, phát nhạc, chuyển động.
Nhưng một món đồ chơi nhiều hiệu ứng chưa chắc đã là món đồ chơi được nhớ lâu. Bởi ký ức tuổi thơ không chỉ được tạo nên từ vật thể đẹp hay hiện đại. Nó còn được tạo nên bởi những gì đứa trẻ đã làm, đã chơi và đã trải qua cùng những người khác.
Một chiếc đèn mua ở cửa hàng có thể đẹp hơn chiếc đèn tự làm rất nhiều. Nhưng chiếc đèn tự làm lại chứa trong đó câu chuyện về một buổi tối cha mẹ ngồi bên con, về những lần làm hỏng rồi làm lại, về cuộc rước đèn với đám bạn trong xóm. Đó là thứ mà không một hiệu ứng ánh sáng nào có thể thay thế.
Không chỉ rước đèn Trung thu mà còn có múa lân, nơi hoạt động vốn gắn với không gian cộng đồng. Tiếng trống, tiếng chũm chọe (chập cheng), những bước nhảy của con lân và đoàn trẻ nhỏ đi theo phía sau tạo thành một cuộc vui đường phố tự nhiên. Người xem không đứng hoàn toàn bên ngoài. Họ bước ra khỏi nhà, hòa vào đoàn người, trẻ con chạy theo tiếng trống, người lớn đứng trước cửa chờ đoàn lân đi qua. Đó chính là một dạng nghệ thuật đường phố rất gần gũi với đời sống.
Nhưng ngày nay, múa lân ở không ít nơi cũng đang thay đổi. Một số đoàn múa lân mang tính thương mại rõ nét hơn, đến từng nhà dân để biểu diễn và thu tiền. Khi hoạt động này trở thành một dịch vụ, múa lân vẫn còn tiếng trống và những bước múa đẹp mắt, nhưng ý nghĩa cộng đồng của nó có thể dần bị thu hẹp.
Điều đáng nghĩ là chúng ta đang có rất nhiều điều kiện để tổ chức một đêm hội Trung thu hấp dẫn hơn. Không nhất thiết phải là những chương trình sân khấu tốn kém. Có thể bắt đầu từ một con đường, một sân cộng đồng, một quảng trường nhỏ hay một không gian văn hóa. Ở đó, trẻ em được tự làm đèn, được rước đèn, được xem múa lân, được tham gia các trò chơi dân gian, được nghe kể chuyện về Trung thu xưa. Các nghệ nhân có thể hướng dẫn làm giấy, làm đồ chơi truyền thống. Các nhóm nghệ thuật có thể biểu diễn những tiết mục ngắn. Đoàn múa lân không chỉ biểu diễn trên sân khấu mà đi giữa đoàn trẻ nhỏ. Khi ấy, Trung thu cũng không còn là một chương trình trẻ em đến chỉ để “xem” mà các em phải được sống trong một đêm hội. Đó có lẽ là điều Trung thu hôm nay đang thiếu.
Phải chăng, thay vì chỉ tổ chức những đêm Trung thu trên sân khấu, cần nhiều hơn những đêm hội trăng rằm thực sự? Những đêm mà sau những chú sư tử rộn ràng tiếng trống là một đoàn trẻ em rồng rắn nối nhau trên đường. Những chiếc đèn lồng, đèn ông sao, đèn kéo quân... tự làm lung linh trong đêm. Những tiếng cười vang lên từ đầu ngõ đến cuối xóm. Và khi ấy, Trung thu không chỉ là một ngày lễ được tổ chức cho trẻ em. Nó trở thành một ký ức tuổi thơ mà các em thực sự được sống trong đó.
