Thép đất hiếm Trung Quốc và rủi ro chuỗi cung ứng F-35

Việc Trung Quốc mở rộng sản xuất và tiêu thụ thép đất hiếm cho các dự án hạ tầng quy mô lớn, đồng thời áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu với 7 nhóm mặt hàng liên quan đến đất hiếm, đang làm gia tăng rủi ro chuỗi cung ứng đối với một số chương trình quốc phòng Mỹ, trong đó có tiêm kích F-35.

Bối cảnh này đáng chú ý vì Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu và 90% công đoạn chế biến đất hiếm trên thế giới. Ở phía Mỹ, các chương trình như F-35, tàu ngầm hạt nhân, tên lửa và máy bay không người lái được nêu là đang đối mặt lo ngại về thiếu hụt vật liệu liên quan đất hiếm.

Tổng quan: thép đất hiếm được “kéo” về các dự án trong nước

Tại tổ hợp công nghiệp ở thành phố Bao Đầu, khu tự trị Nội Mông (Trung Quốc), đất hiếm được bổ sung vào quá trình luyện thép để tạo ra hợp kim hiệu năng cao. Theo Nhật báo Khoa học và Công nghệ (cơ quan ngôn luận chính thức của Trung Quốc), loại thép đất hiếm tiên tiến này được sử dụng trong các dự án từ đường sắt cao tốc, tua-bin gió đến con đập thủy điện lớn đang xây dựng ở Tây Tạng.

Cùng với nhu cầu trong nước tăng, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu được Trung Quốc công bố hồi tháng 4 đối với 7 nhóm mặt hàng liên quan đến đất hiếm khiến nguồn cung cho khách hàng nước ngoài bị thu hẹp đáng kể, theo nội dung nguồn.

Điểm chạm với quốc phòng Mỹ: vật liệu đất hiếm trong hệ thống phụ

Trong 7 nhóm mặt hàng bị kiểm soát xuất khẩu hồi tháng 4, ít nhất 4 mặt hàng gồm gadolinium, terbium, yttrium và dysprosium được mô tả là được sử dụng rộng rãi trong các hệ thống phụ và linh kiện máy bay quân sự tiên tiến của Mỹ.

Ở góc nhìn kỹ thuật, việc “thắt” nguồn cung các vật liệu này có thể tạo sức ép lên các hạng mục không phải thân vỏ hay động cơ, mà nằm trong cụm linh kiện, hệ thống phụ và chuỗi vật tư phục vụ sản xuất, bảo dưỡng, nâng cấp. Nguồn bài viết không nêu định mức sử dụng theo từng nền tảng hay cấu phần cụ thể, vì vậy không thể quy kết mức ảnh hưởng định lượng cho từng chương trình.

Với F-35, Lầu Năm Góc cho biết vào tháng 9 rằng gói nâng cấp mang tên Block 4 sẽ không thể hoàn thành cho đến năm 2031, muộn hơn kế hoạch ban đầu 5 năm.

Phân tích kỹ thuật: vì sao “đất hiếm trong thép” quan trọng

Nghiên cứu tích hợp đất hiếm vào thép bắt đầu từ thời Thế chiến II. Theo nội dung nguồn, bổ sung đất hiếm giúp tinh luyện thép nóng chảy, làm mịn cấu trúc hạt và cải thiện vi cấu trúc; qua đó tăng khả năng chống ăn mòn, chịu va đập ở nhiệt độ thấp và cải thiện tính hàn.

Những đặc tính này phù hợp với nhu cầu của các công trình chịu tải lớn, môi trường khắc nghiệt và yêu cầu tuổi thọ cao. Ví dụ được nêu trong nguồn là dự án thủy điện sông Yarlung Tsangpo (Nhã Lỗ Tạng Bố) ở khu vực cao nguyên, nơi nhiệt độ có thể xuống thấp - 30 độ C—điều kiện được mô tả là quá khắc nghiệt với thép thông thường.

Năng lực công nghiệp: hệ sinh thái nghiên cứu và quy mô sản xuất

Khu mỏ Bayan Obo (Bạch Vân Ngạc Bác) ở Nội Mông được nêu là nơi có khoảng 36% trữ lượng đất hiếm nhẹ của thế giới. Khu vực này cách thành phố công nghiệp Bao Đầu khoảng 120km về phía bắc. Tại Bao Đầu, doanh nghiệp nhà nước Baotou Steel Union Co đã nghiên cứu và phát triển thép đất hiếm hơn nửa thế kỷ qua.

Ông Wu Pengfei, lãnh đạo kỹ thuật của Baotou Steel Union Co, nói với Nhật báo Khoa học và Công nghệ rằng công ty đã “kết hợp thành công sản xuất đất hiếm và thép”. Ông cho biết doanh nghiệp hiện sản xuất 33 chủng loại thép đất hiếm, giúp gia tăng giá trị thêm 3.000 nhân dân tệ (khoảng 425 USD) mỗi tấn và mang lại thêm hơn 3,6 tỉ nhân dân tệ (khoảng 510,2 triệu USD) mỗi năm.

Baotou Steel Union Co cũng được mô tả là đã hợp tác với nhiều viện nghiên cứu và trường đại học, gồm Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc, Đại học Khoa học và Công nghệ Bắc Kinh, Đại học Đông Bắc, Đại học Khoa học và Công nghệ Nội Mông, Đại học Giao thông Thượng Hải và Viện Nghiên cứu Sắt Thép Trung ương.

Hồi tháng 10, công ty cho biết sản lượng thép đất hiếm cao cấp hàng năm đạt 1,5 triệu tấn. Các ứng dụng được nêu gồm đường ray cho tuyến Budapest - Belgrade, đường sắt Trung Quốc - Lào, đường sắt cao tốc Bao Đầu - Ngân Xuyên; các dự án điện mặt trời tại Alxa League (Minh A Lạp Thiện) và Ulan Buh (Ô Lan Bố); cùng các đường ống dẫn năng lượng như đường ống dẫn khí Đông Trung Quốc - Nga và tuyến dẫn khí Tây - Đông.

Hàm ý chiến thuật ở cấp độ lực lượng: rủi ro “vật tư” thay vì “khí tài”

Đối với các lực lượng vận hành khí tài công nghệ cao, rủi ro lớn thường không chỉ nằm ở nền tảng tác chiến (máy bay, tàu, tên lửa) mà ở khả năng duy trì vòng đời: phụ tùng, linh kiện thay thế, vật tư bảo dưỡng và các gói nâng cấp theo lô.

Nguồn bài viết chỉ nêu lo ngại chuỗi cung ứng đối với quốc phòng Mỹ và liệt kê các chương trình liên quan, đồng thời nêu mốc lùi tiến độ Block 4 của F-35 tới năm 2031. Từ các dữ kiện này, có thể rút ra kết luận thận trọng rằng việc nguồn cung đất hiếm bị thu hẹp sẽ làm gia tăng sức ép quản trị chuỗi cung ứng và tiến độ hiện đại hóa, thay vì phản ánh trực tiếp năng lực tác chiến tức thời của F-35.

Bảng dữ kiện chính từ nguồn

Kết luận

Dữ liệu trong nguồn cho thấy Trung Quốc đang mở rộng ứng dụng thép đất hiếm trong các dự án hạ tầng và năng lượng quy mô lớn, trong khi các biện pháp kiểm soát xuất khẩu liên quan đất hiếm có xu hướng làm thu hẹp nguồn cung cho khách hàng nước ngoài. Với quốc phòng Mỹ, yếu tố cần theo dõi là mức độ “độ trễ vật tư” đối với các gói nâng cấp và bảo đảm hậu cần kỹ thuật—trong đó, mốc 2031 của F-35 Block 4 là một chỉ dấu đáng chú ý về thách thức tiến độ.