Thích ứng để trao truyền và lan tỏa
Sáp nhập địa giới hành chính mở ra một không gian cộng đồng rộng hơn, nhưng cũng đặt cho các câu lạc bộ dân ca ví, giặm trước những xáo trộn mới. Không gian sinh hoạt thay đổi, hội viên phân tán, lực lượng kế cận thiếu hụt, kinh phí vẫn là bài toán khó. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều câu lạc bộ đang tự tìm cách thích nghi để giữ nhịp sinh hoạt, phát triển hội viên và quan trọng hơn là giữ được ngọn lửa đam mê với di sản.
Thanh Nga | Trình bày: Hữu Quân • 10/10/2026
Sáp nhập địa giới hành chính mở ra một không gian cộng đồng rộng hơn, nhưng cũng đặt cho các câu lạc bộ dân ca ví, giặm trước những xáo trộn mới. Không gian sinh hoạt thay đổi, hội viên phân tán, lực lượng kế cận thiếu hụt, kinh phí vẫn là bài toán khó. Trong hoàn cảnh ấy, nhiều câu lạc bộ đang tự tìm cách thích nghi để giữ nhịp sinh hoạt, phát triển hội viên và quan trọng hơn là giữ được ngọn lửa đam mê với di sản.
Ở xã Nghĩa Đồng, Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm đang cho thấy sự chủ động thích ứng với không gian mới sau sáp nhập. Câu lạc bộ hiện nay được hình thành trên cơ sở kế thừa Câu lạc bộ Dân ca Nghĩa Đồng trước đây. Nghĩa Đồng được sáp nhập từ xã Bình Hợp và Nghĩa Đồng cũ, khiến địa bàn sinh hoạt của câu lạc bộ rộng hơn, khoảng cách giữa các hội viên cũng xa hơn.
Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm xã Nghĩa Đồng, đã có nhiều thập kỷ đồng hành cùng câu lạc bộ với vai trò nghệ nhân. Ông hiểu rằng, nếu vẫn duy trì cách tập luyện cũ thì việc tập hợp hội viên sẽ gặp nhiều khó khăn.
Nghĩa Đồng cũ là xã bên ni sông, còn Nghĩa Bình và Nghĩa Hợp là xã bên tê sông, nên để tập hợp hội viên là rất khó khăn”.
Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh
Từ thực tế ấy, Ban Chủ nhiệm câu lạc bộ nghĩ ra cách thu âm trước các bản demo của ca khúc mới để hội viên ở xa có thể tự tập. Khi chương trình chuẩn bị diễn ra, các thành viên mới tập trung để ráp lại. Cách làm không quá cầu kỳ nhưng giúp giảm thời gian đi lại, đồng thời vẫn bảo đảm hiệu quả tập luyện. Quan trọng hơn là cho thấy câu lạc bộ không chờ điều kiện thuận lợi mới hoạt động mà chủ động tìm cách thích ứng với hoàn cảnh mới.
Nhiều năm qua, Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Nghĩa Đồng tạo được dấu ấn nhờ lực lượng khá đồng đều ở nhiều lứa tuổi và thường xuyên tham gia các sân chơi văn hóa, văn nghệ. Trong các chương trình của địa phương, dân ca luôn được lựa chọn làm chất liệu chủ đạo.
Những lời ca do Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh soạn dựa trên các làn điệu dân ca cổ, nói về quê hương, tình làng nghĩa xóm, quảng bá di chỉ, di tích trên địa bàn rồi được chính hội viên thể hiện. Vì hát về chính quê hương mình nên những câu ví, giặm ấy có sức truyền cảm đặc biệt. Lễ hội 100 năm Đình Sen vừa được tổ chức là một ví dụ. Dân ca được lựa chọn làm chất liệu chủ đạo trong chương trình, với nhiều tiết mục ví, giặm tạo ấn tượng với người dân và khán giả.
Đáng nói, sau sáp nhập, câu lạc bộ chưa có nguồn hỗ trợ kinh phí mới nhưng vẫn duy trì hoạt động khá đều đặn. Những chương trình lớn, Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh thường mở cửa nhà riêng để các thành viên tập luyện bởi gia đình có nhạc cụ, loa máy.
Theo Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh, tham gia câu lạc bộ trước hết là sự tự nguyện, là tinh thần vì cộng đồng và mong muốn lan tỏa dân ca. Nhưng để hoạt động lâu dài, các hội viên vẫn mong nhận được sự quan tâm, hỗ trợ của chính quyền cả về tinh thần lẫn vật chất.
Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm xã Xuân Lâm cũng đang đứng trước những khó khăn tương tự. Câu lạc bộ kế thừa lực lượng chủ yếu từ Câu lạc bộ Dân ca Ngọc Sơn cũ, nơi Nghệ nhân Nhân dân Hồng Vân đã dành nhiều tâm huyết gây dựng và trao truyền. Sau khi địa bàn được mở rộng, bao gồm cả xã Minh Tiến và Xuân Dương huyện Thanh Chương cũ, hiện câu lạc bộ mang tên Câu lạc bộ Dân ca ví, giặm Xuân Lâm, nhưng lực lượng hội viên mới không tăng nhiều.
Theo Nghệ nhân Nhân dân Hồng Vân, nguyên nhân chủ yếu là nhiều thành viên trẻ đi làm ăn xa; những người có năng khiếu và đam mê phần lớn đã luống tuổi, trong khi các em nhỏ còn bận học nên việc tham gia không đều, nhất là khi năm học bắt đầu.
Như vậy, sáp nhập không đồng nghĩa với việc câu lạc bộ có thêm hội viên. Địa bàn rộng hơn nhưng nếu thiếu phương thức tập hợp phù hợp, khoảng cách địa lý và công việc của người dân lại trở thành rào cản đối với sinh hoạt của câu lạc bộ.
Hiện Nghệ An có 242 câu lạc bộ dân ca được công nhận theo Nghị định 126/2024/NĐ - CP của Chính phủ ban hành (có hiệu lực từ 26/11/2024) quy định về tổ chức, hoạt động và quản lý hội. Mỗi câu lạc bộ thành lập mới được hỗ trợ 30 triệu đồng và 5 triệu đồng/năm để hoạt động theo Nghị quyết 29/2021/NQ-HĐND ngày 09/12/2021 của Hội đồng nhân dân tỉnh.
Các câu lạc bộ dân ca ví, giặm được thành lập nhằm thực hành và trao truyền di sản trong cộng đồng. Tuy nhiên, đa số hoạt động theo hình thức tự nguyện, sinh hoạt chưa đều đặn và phải tự túc kinh phí. Đáng chú ý, người thực hành di sản hiện nay chủ yếu ở tuổi trung niên, trong khi việc thu hút lực lượng trẻ chưa đạt như kỳ vọng.
Nghệ nhân Nhân dân Hồng Vân cho rằng, số nghệ nhân biết truyền dạy ví, giặm một cách bài bản, có kỹ thuật hiện không còn nhiều. Việc truyền dạy chủ yếu bằng phương thức truyền miệng và thông qua sinh hoạt câu lạc bộ, khiến nguồn lực truyền dạy ngày càng khó khăn. Vì vậy, muốn bảo đảm sức sống của dân ca cần có chương trình, đề án, kế hoạch cụ thể để thúc đẩy hoạt động của các câu lạc bộ, đồng thời đào tạo đội ngũ nghệ nhân trẻ kế cận.
Một hướng đi được đặt ra là đưa dân ca vào trường học. Một số trường đã xây dựng kế hoạch gắn dạy hát dân ca với chương trình nhà trường, nhưng hiệu quả chưa thực sự rõ nét do giáo viên chưa được đào tạo, tập huấn bài bản; tài liệu còn ít, cơ sở vật chất và đạo cụ chưa đáp ứng.
Theo đó, cần phát huy vai trò của nghệ nhân, nghệ sĩ trong lĩnh vực dân ca để hỗ trợ đào tạo đội ngũ giáo viên, đồng thời tạo cầu nối giữa nhà trường và các câu lạc bộ.
Tại xã Nghĩa Đồng, Nghệ nhân Ưu tú Ngô Minh cho biết, thời gian tới ông sẽ đề xuất với các nhà trường đưa việc dạy dân ca vào hoạt động hằng tuần, gắn với chương trình ngoại khóa. Ông cùng các thành viên câu lạc bộ sẽ trực tiếp soạn giáo án, tham gia giảng dạy với mong muốn giúp học sinh hiểu, yêu và thực hành dân ca nhiều hơn.
Đề án “Bảo vệ và Phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh tỉnh Nghệ An giai đoạn 2026-2030” đặt mục tiêu đào tạo lớp nghệ nhân kế cận đội ngũ nghệ nhân cao tuổi; chú trọng đào tạo bộ môn hát dân ca tại trường nghệ thuật của tỉnh, trong đó có ví, giặm Nghệ Tĩnh, thông qua học bổng và khuyến khích việc làm sau khi tốt nghiệp. Đề án cũng định hướng tiếp tục phát triển hệ thống câu lạc bộ trong và ngoài nước; mỗi năm phát triển thêm 5 đến 6 câu lạc bộ trong tỉnh, 1 đến 2 câu lạc bộ ở ngoại tỉnh và trong 2 năm thành lập 1 câu lạc bộ trong cộng đồng người Nghệ Tĩnh ở nước ngoài.
Bà Quách Thị Cường - Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết: Sau sáp nhập, câu chuyện của các câu lạc bộ không đơn thuần là tập hợp hội viên ở một địa bàn rộng hơn. Đó còn là bài toán làm sao để người ở xa vẫn có thể tham gia, nghệ nhân có điều kiện truyền dạy, người trẻ tìm thấy niềm vui trong câu lạc bộ và chính quyền địa phương có cơ chế đồng hành.
Sáp nhập có thể làm thay đổi địa giới, tên gọi và cách tổ chức, nhưng sức sống của ví, giặm không vì thế mà có những biến động. Bởi sức sống ví, giặm nằm trong tiếng hát của người dân, trong những buổi tập sau giờ lao động, trong lời ca viết về chính quê hương mình và trong những nghệ nhân vẫn kiên trì trao truyền cho thế hệ sau. Bởi vậy, hỗ trợ các câu lạc bộ sau sáp nhập không chỉ là hỗ trợ một hoạt động văn nghệ. Đó còn là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành di sản của mình.
