Thơm mãi hương nếp mới

Những ngày này, có dịp đi qua các bản làng xã Yên Na, tỉnh Nghệ An sẽ cảm nhận được mùi hương từ những rẫy nếp và từ gian bếp của mỗi gia đình. Hương thơm lúa nếp, nhất là bữa xôi đầu có vị đặc trưng, lan tỏa khắp không gian khiến người đi đường muốn dừng chân và lần tìm để thưởng thức.

Bởi bà con người Thái cư trú dưới chân dãy Pù Pen đang soạn sửa cho mùa thu hoạch nếp nương, các gia đình chuẩn bị làm lễ mừng cơm mới.

Ông Lô May Hằng ở xã Yên Na, người chuyên nghiên cứu văn hóa dân tộc Thái cho hay, khi rẫy nếp chuẩn bị ngả màu vàng, bà con chọn những bông lúa chắc, mẩy để hái và gùi về.

Những gùi lúa được luộc chín, đem phơi, rồi gác lên bếp lửa để hong khô. Hạt đã khô, giòn, bà con lại cùng nhau giã nếp và sàng sảy để lựa chọn những hạt còn nguyên và chắc mẩy.

Công đoạn này thực sự vất vả vì hoàn toàn dùng sức người, có khi mất 2 - 3 ngày mới hoàn thành lượng nếp ưng ý. Đến lúc này, việc còn lại là vò, ngâm nếp thật kỹ rồi cho vào hông gỗ chừng một giờ là có món xôi hảo hạng. Mẻ hông nếp mới mỗi năm chỉ được ăn một lần trong năm.

Thứ nếp xôi đặc biệt ấy được chế biến phục vụ cho lễ mừng cơm mới với niềm vui đoàn tụ và khát vọng về cuộc sống đủ đầy. Ở đó chứa đựng, kết tinh sự chăm chỉ, cần mẫn của đồng bào và mang hương vị tinh khiết, không lẫn với hương vị đời thường.

Nhất là khi xôi bắt đầu chín, hương nếp mới tỏa ra theo làn khói bếp đi khắp nhà, ra sân rồi tỏa khắp làng bản thơm ngát. Hương thơm ấy có sức hút đến lạ kỳ, người của bản đi xa nhung nhớ đã đành mà người miền xuôi thưởng thức một lần cũng nhớ mãi, để rồi mỗi khi se lạnh lại nhớ về mùi hương ngào ngạt của bữa xôi đầu.

Xôi nếp mới vừa hông xong được bày lên mâm cùng các loại sản vật sẵn có của gia đình như thịt lợn, thịt gà, cá, moọc đã được chế biến để dâng lên bàn thờ tổ tiên. Chủ nhà làm lễ bái tạ các vị thần linh và tổ tiên đã phù hộ cho năm qua mưa thuận, gió hòa để có mùa màng thu hoạch, có sức khỏe để làm việc và cầu mong những điều tốt đẹp sẽ ở lại với gia đình.

Lễ xong, các thành viên trong gia đình và những người được mời gồm họ hàng nội ngoại, bà con làng bản cùng nâng chén rượu mừng và thưởng thức hương vị thơm ngon của bữa xôi đầu. Vừa thưởng thức sản vật đặc biệt của năm, mọi người vừa chuyện trò vui vẻ, những câu chuyện của gia đình, của bản mường được sẻ chia.

Bữa tiệc mừng cơm mới cứ thế kéo dài mãi, khi men rượu ngấm mọi người sẽ cất lên tiếng hát, tiếng khèn hòa âm cùng tiếng cồng, tiếng chiêng rộn vang. Thông thường, ở mỗi bản, các gia đình thường luân phiên nhau tổ chức lễ mừng cơm mới để tất cả mọi người đều có dịp được tham dự và cùng chia sẻ niềm vui.

“Cuộc sống đã có nhiều thay đổi, máy xay xát đã thay thế cối giã lúa, bếp gas thay bếp củi, hông nhôm đang thay hông gỗ, nương rẫy cũng ít dần nhưng bà con vùng cao vẫn lưu giữ được những nét đẹp bản sắc, trong đó có lễ mừng cơm mới. Các công đoạn chế biến cơm mới, làm bữa xôi đầu vẫn được lưu giữ, thể hiện niềm trân trọng đối với tổ tiên…”, ông Lô May Hằng chia sẻ.

Đặc biệt, để góp phần bảo tồn và phát huy nét đẹp văn hóa vùng cao, năm nay UBND xã Yên Na sẽ tổ chức Lễ cúng mừng lúa mới với quy mô toàn xã. Buổi lễ được tổ chức nhằm tạo không gian sinh hoạt cộng đồng để nhân dân trực tiếp thực hành, gìn giữ và lưu truyền các giá trị văn hóa truyền thống, nâng cao ý thức tự hào về bản sắc dân tộc.

Qua đó, giới thiệu sản phẩm nông nghiệp, ẩm thực truyền thống, góp phần thúc đẩy du lịch cộng đồng. Bên cạnh các nghi thức cúng tế theo phong tục còn có hoạt động thi mâm cúng đẹp giữa các bản, các hoạt động văn hóa - văn nghệ và trưng bày, giới thiệu sản phẩm địa phương.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, hương nếp mới vẫn thơm trong mỗi nếp nhà, gợi nhắc người Thái về công ơn đất trời, tổ tiên và tình cảm gắn bó bản mường. Khi phong tục vẫn được nâng niu, trao truyền qua các thế hệ, lễ mừng cơm mới sẽ còn lưu giữ nét đẹp văn hóa truyền thống, góp phần làm nên sắc màu riêng của miền Tây Nghệ An.