Tiếp vốn, gỡ ‘nút thắt’ thị trường cho các HTX, làng nghề Nghệ An
Giải quyết bài toán thiếu vốn, thiếu kỹ thuật và rủi ro thị trường cho các làng nghề, HTX luôn là trăn trở lớn trong phát triển kinh tế nông thôn. Từ câu chuyện phục hồi ruộng dâu, nâng cấp sản phẩm của HTX Dâu tằm Đặng Sơn, Quỹ Hỗ trợ nông dân tỉnh Nghệ An đã và đang khẳng định vai trò trụ cột trong việc đồng hành, dẫn dắt người nông dân chủ động thay đổi quy trình, nâng cao giá trị chuỗi sản xuất.
Mở hướng mới cho nghề cũ
Trong căn nhà nhỏ của cụ Nguyễn Thị Hoà ở xóm 3 Đặng Sơn, xã Đô Lương, cụ dành hơn 1 nửa diện tích để đặt những nong tằm. Cụ Hoà năm nay đã 75 tuổi, và đã có hơn 50 năm làm nghề trồng dâu nuôi tằm. Trước đó, cha mẹ, ông bà của cụ Hoà cũng đã theo nghề này cả cuộc đời. Cụ Hoà cho biết, nghề nuôi tằm như nuôi “con mọn”, phải canh đúng giờ đúng bữa cho tằm ăn.
Mỗi thay đổi nhỏ đều phải được theo dõi sát sao thì tằm mới đảm bảo phát triển, ươm kén nhả tơ chất lượng. Mỗi khi thời tiết thay đổi, con người lại phải tìm đủ mọi cách giữ nhiệt độ ổn định cho những nong tằm, để tránh vật nuôi bị sốc nhiệt, nhiễm bệnh. Với bà Nguyễn Thị Hoà, Mai Thị Liên, chị Mai Thị Loan.., nuôi tằm là một nghệ thuật đòi hỏi sự tỉ mỉ tối đa: tằm muốn đẹp phải ăn dâu non. Lá dâu hái về phải được rải ra cho thật khô, tuyệt đối không được để tằm ăn dâu ướt vì sẽ gây bệnh; và tuân thủ thời gian 2 tiếng cho tằm ăn một lần, mỗi ngày đêm đều đặn 8 bữa dâu.
Không chỉ nuôi tằm, cụ Hòa và những người già trong làng vẫn lưu giữ nghề đan nong tre truyền thống. Những chiếc nong bằng tre nứa được đan tay khéo léo có thể sử dụng bền bỉ suốt 20 năm. Một chiếc nong tre đẹp hiện nay vẫn có giá khoảng 300.000 đồng, là minh chứng cho giá trị của nghề thủ công lâu đời.
Giữa năm 2025 liên tiếp xảy ra lũ lụt lớn cuốn trôi và vùi lấp gần như toàn bộ diện tích dâu, khiến bà con "mất trắng", không còn một gốc dâu nào. Như trường hợp của chị Mai Thị Liên, trận lũ vừa qua đã xóa sạch ruộng dâu nhà chị, khiến chị phải đi mua hoặc xin lá dâu từ nơi khác để duy trì đàn tằm. Những hộ dân khác thậm chí phải thuê máy múc để cải tạo lại mặt bằng bị bồi lấp bởi cát mới có thể trồng lại từ đầu.
Nhận thấy nếu chỉ dừng lại ở việc bán kén, bán nhộng thô theo cách truyền thống, người nông dân sẽ mãi quẩn quanh với cái nghèo vì giá thành thấp và phụ thuộc vào thương lái. Hợp tác xã (HTX) Dâu tằm Đặng Sơn, đứng đầu là Giám đốc Mai Thị Loan, đã quyết định thực hiện một cuộc chuyển từ sản xuất thô sang chế biến sâu để nâng cao giá trị.
Và sự chuyển đổi ấy có sự hỗ trợ từ Hội Nông dân xã Đô Lương khi hỗ trợ vay vốn 400 triệu đồng cho 7 hộ. Đây là những hộ có diện tích trồng dâu lớn, bị thiệt hại do lũ lụt và có mong muốn thực hiện những thay đổi để nâng cấp nghề truyền thống.
Cũng từ gói vốn vay 400 triệu đồng đó, 7 hộ dân tại HTX Dâu tằm Đặng Sơn còn dùng để mua sắm thiết bị sàn nuôi, máy móc và con giống chất lượng từ Hà Nội, Thái Bình và khôi phục ruộng dâu. Sự tiếp sức về tài chính cùng với việc được tham gia các lớp tập huấn kỹ thuật từ tỉnh đã giúp người dân Đặng Sơn tự tin hơn trong việc mở rộng quy mô.
Hỗ trợ các hợp tác xã, làng nghề nâng cao hiệu quả sản xuất
Chị Loan chia sẻ, từ gợi ý của các đoàn chuyên gia Nhật Bản, HTX đã nghiên cứu và sản xuất thành công bột tằm sấy khô, rượu tằm. Những con tằm chín đạt chất lượng được hấp chín, sấy giòn rồi xay mịn cùng hạt sen và đậu tăng để tạo thành loại thực phẩm chức năng quý giá. Loại bột này không chỉ giúp thải độc, ngăn ngừa tiểu đường, tốt cho người bị gout mà còn là nguồn dinh dưỡng tuyệt vời cho trẻ em còi xương. Bên cạnh đó, các sản phẩm như rượu tằm cao cấp, viên nén từ lá dâu giải độc cũng đang được chuẩn bị để tung ra thị trường.
Bên cạnh đó, người dân cũng chuyển hướng khai thác từ bán nhộng tằm sang bán tằm tươi với giá cao hơn, thu nhập cao hơn trước. Sự thay đổi này đã mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt. Một vòng đời của tằm chỉ mất khoảng 20-25 ngày, ngắn hơn rất nhiều so với 4 tháng trồng ngô.
Theo tính toán, chỉ trong 20 ngày, hai vợ chồng chị Mai Thị Liên làm lụng có thể thu nhập được khoảng 7 triệu đồng. Nếu so sánh với cây ngô đang chịu áp lực từ giá phân bón và giống tăng cao, nghề nuôi tằm mang lại thu nhập cao gấp nhiều lần so với trồng cây khác. Đặc biệt, khi HTX tự chế biến sản phẩm, họ có thể thu mua tằm của bà con với giá từ 130.000 - 150.000 đồng/kg, cao hơn hẳn giá thị trường.
Hiện nay, với diện tích khoảng 50-70 héc-ta dâu và hơn 30 hộ tham gia tích cực, nghề dâu tằm Đặng Sơn đang đứng trước cơ hội phát triển chế biến sâu, nâng cao hiệu quả kinh tế. Việc kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống của những người cao tuổi và tư duy kinh tế hiện đại của HTX đang nâng tầm giá trị nghề truyền thống, tạo thêm sự ấm no trên vùng đất Đặng Sơn.
Ông Lê Văn Dũng - Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã Đô Lương cho biết, không chỉ ở xóm 3 Đặng Sơn, đợt đầu tiên của năm 2026, Quỹ hỗ trợ của Hội Nông dân tỉnh cũng giúp các hộ dân có vốn phát triển sản xuất. Đó là 2 hộ ở xóm Thịnh Sơn vay 200 triệu đồng, xóm Bắc Sơn 1 hộ vay 100 triệu đồng, và xóm Yên Sơn 1 hộ vay đồng. Các hộ này đều vay vốn để đầu tư nuôi cá, lươn và ốc bươu đen.
Trên địa bàn toàn tỉnh, đến ngày 30/4/2026, tổng nguồn vốn Quỹ Hỗ trợ nông dân tỉnh Nghệ An đạt 95,8 tỷ đồng. Giai đoạn 2021 - 2025, Quỹ đã hỗ trợ xây dựng 490 mô hình kinh tế với gần 6.000 hộ vay vốn, góp phần hình thành hàng trăm tổ hợp tác, tổ hội nghề nghiệp, hợp tác xã và tạo việc làm cho gần 20.000 lao động nông thôn. Đầu năm 2026, Quỹ tiến hành kiện toàn và bắt đầu giải ngân từ tháng 5/2026. Nhiều trang trại mô hình sản xuất chăn nuôi đã được tiếp sức nâng cao giá trị sản xuất từ quỹ này, như các mô hình sản xuất rau, cà chua tại xã Diễn Châu; mô hình trồng khoai tây tại xã Đức Châu; mô hình nuôi tôm công nghệ cao tại xã An Châu và xã Hải Châu; mô hình chăn nuôi hươu tại xã Quỳnh Anh;…
Ông Nguyễn Viết Hùng - Ủy viên BCH Đảng bộ tỉnh, Chủ tịch Hội Nông dân tỉnh cho biết, các mục tiêu của Quỹ hỗ trợ nông dân nhắm đến ngoài cho vay vốn còn hỗ trợ bà con về nhiều phương diện khác. Trong đó có hỗ trợ về thị trường và bao tiêu sản phẩm; giải quyết các điểm nghẽn về nguồn lực; Hỗ trợ kỹ thuật và quy trình sản xuất; Tư vấn chính sách…
Cụ thể, Hội Nông dân phối hợp với các HTX để thực hiện các mô hình liên kết bao tiêu sản phẩm. Hội trực tiếp làm việc với các công ty để ký kết hợp đồng bao tiêu với giá cả ổn định, giúp nông dân yên tâm sản xuất mà không phải lo lắng về sự biến động của thị trường bên ngoài. Ví như việc ký kết với Nhà máy dứa Đồng Dao phát triển vùng nguyên liệu và bao tiêu sản phẩm. Hội Nông dân cũng giúp bà con về mặt kỹ thuật và hướng dẫn lịch trình sản xuất theo đúng thời vụ.
Trong một số mô hình liên kết, bà con nông dân còn được hưởng lợi ích là không phải bỏ chi phí trước khi sản xuất, tổng chi phí sẽ được trừ sau khi có thu nhập. Khi các HTX gặp khó khăn liên quan đến chính sách, Hội Nông dân đóng vai trò tư vấn về các cơ chế, chính sách phát triển để đưa các quy định này vào thực tiễn đời sống.
Nhờ sự đồng hành của Hội Nông dân, nhiều HTX đã chuyển đổi sang mô hình kiểu mới hiệu quả hơn, với hơn 62% HTX toàn tỉnh hoạt động có hiệu quả và 278 HTX đã thực hiện liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị.
