Tính "đường dài" cho cây dâu ở Tam Đồng

Hướng đi mới cho vùng bãi

Ở xã Tam Đồng, những bãi đất ven sông từng nhiều lần được thử sức với những cây trồng khác nhau, nhưng rồi có lúc vẫn phải bỏ hoang. Đất không thiếu, cái khó là tìm được một hướng sản xuất đủ phù hợp để đất thực sự sinh ra giá trị. Bài toán ấy đã theo người dân nơi đây trong nhiều năm, cho đến khi cây dâu được đưa về.

Ông Hoàng Phạm Thọ, xóm Thanh Mỹ, nguyên Chủ tịch UBND xã Thanh Mỹ cũ, là người hiểu khá rõ sự “long đong” của vùng đất này. Khi còn công tác, ông chứng kiến người dân nhiều lần chuyển đổi cây trồng, từ ngô sinh khối, mía đến thử nghiệm cả mô hình trồng ổi, nhưng hiệu quả không cao; có những thời điểm đất phải bỏ hoang. Điều đáng nói, bài toán ở đây không phải thiếu đất sản xuất mà là chưa tìm được một cách khai thác đất đủ hiệu quả. Chính khoảng trống ấy khiến việc tìm kiếm một cây trồng mới trở thành nhu cầu thực tế, chứ không đơn thuần là thử nghiệm một mô hình nông nghiệp khác.

Năm 2024, qua kết nối của người quen, ông Thọ tìm đến Lào Cai học hỏi mô hình trồng dâu, nuôi tằm. Khác với nhiều chuyến tham quan mô hình thường dừng lại ở việc “xem cho biết”, ông mang ý tưởng ấy trở về Thanh Mỹ bằng 10.000 cây dâu giống. Cây dâu bén đất, phát triển tốt, lá to, tạo cho ông thêm niềm tin rằng vùng đất bãi này có thể phù hợp với một hướng sản xuất mới.

Năm 2025, nghỉ hưu nhưng không nghỉ việc, ông Thọ tiếp tục tìm đến Viện Dâu tằm tơ Việt Nam để tìm hiểu về giống và hướng phát triển, đồng thời nhận đất 5% của xã để mở rộng diện tích dâu tằm lên 5ha. “Chúng tôi không chỉ tính chuyện trồng dâu. Từ vài héc-ta ban đầu, tôi muốn mở rộng thành vùng nguyên liệu, rồi nuôi tằm, lấy kén làm ra tơ sợi để nâng giá trị. Trước mắt, chúng tôi triển khai 5 ha dâu trên quỹ đất 5% của xã, lấy giống từ Viện Dâu tằm tơ Việt Nam và xây dựng xưởng nuôi tằm rộng 2.000 m². Mục tiêu là từng bước làm khép kín, để cây dâu không chỉ dừng lại ở việc bán lá hay bán kén mà tạo được nhiều giá trị hơn trên chính mảnh đất này”, ông Thọ cho biết.

Từ cây dâu, ông Thọ và cộng sự đang tính đến một chuỗi sản xuất khép kín, từ trồng dâu, nuôi tằm đến làm tơ sợi, qua đó nâng giá trị trên cùng một diện tích đất. Mô hình bước đầu đã tạo việc làm thời vụ cho khoảng 30 người và việc làm thường xuyên cho 5 lao động địa phương, với thu nhập khoảng 10 triệu đồng/người/tháng.

Chị Nguyễn Thị Bé, ở xóm Thanh Mỹ, cho biết: “Trước đây tôi cũng làm nông, việc lúc có lúc không. Từ khi vào làm ở đây, tôi có công việc thường xuyên, có lương hằng tháng, được đóng bảo hiểm và cấp đồ bảo hộ. Với người lao động như chúng tôi, có một công việc ổn định ngay tại quê nhà như thế là rất quý”.

Chuyện đường dài cho cây dâu

Nếu ở giai đoạn đầu, cây dâu được đưa về Thanh Mỹ để thử sức với vùng đất bãi, thì nay ông Hoàng Phạm Thọ đã tính đến một hướng đi dài hơn: xây dựng chuỗi sản xuất từ cây dâu đến kén và tơ. Ông cùng 3 người khác đang thành lập doanh nghiệp dâu tằm tơ, từng bước tổ chức lại sản xuất theo hướng chủ động từ vùng nguyên liệu, giống, kỹ thuật chăm sóc đến nuôi tằm và tiêu thụ sản phẩm.

Trên diện tích 5 ha đang triển khai, các giống dâu lai trồng bằng hạt như VH9, VH13, VH15, GQ2 được đưa vào sản xuất cùng một số giống nhập nội như Hà số 7, Sa Nhị Luân, Quế ưu. Theo ông Thọ, những giống này có ưu điểm lá to, dày, giàu dinh dưỡng, phù hợp làm thức ăn cho tằm, góp phần tạo kén có chất lượng tốt. Cây được trồng theo mật độ tiêu chuẩn, tuân thủ các biện pháp kỹ thuật thâm canh, sử dụng phân bón chuyên dụng NPKS để cân đối dinh dưỡng, giúp cây sinh trưởng tốt, lá dày, nhiều nhựa, tạo nguồn thức ăn ổn định và hạn chế dịch bệnh trong quá trình nuôi tằm.“Muốn nuôi tằm tốt thì trước hết phải có lá dâu tốt. Vì vậy, chúng tôi phải tính từ giống, mật độ, dinh dưỡng đến kỹ thuật chăm sóc. Khi cây dâu cho năng suất, chất lượng ổn định thì mới có thể tính đến chuyện nuôi tằm, làm kén và phát triển lâu dài”, ông Thọ chia sẻ.

Không dừng ở vùng nguyên liệu, hiện doanh nghiệp đang xây dựng nhà xưởng rộng 2.000 m² để nuôi tằm khép kín trong phòng điều hòa. Mô hình áp dụng kỹ thuật nuôi mới, trong đó tằm con được nuôi qua 2 giai đoạn, tằm lớn nuôi trên khay trượt, nhằm kiểm soát tốt hơn điều kiện môi trường, hạn chế dịch bệnh và ổn định chất lượng kén.

Đầu ra cũng được tính ngay trong quá trình xây dựng mô hình. Doanh nghiệp đã liên kết với công ty tằm tơ lớn để chế biến kén, ươm tơ và bao tiêu sản phẩm. Như vậy, từ cây dâu, chuỗi sản xuất được nối tiếp qua các công đoạn nuôi tằm, tạo kén, ươm tơ, thay vì chỉ dừng lại ở việc bán sản phẩm thô.

Từ mô hình này, cây dâu bắt đầu được địa phương nhìn nhận ở một quy mô rộng hơn. 5 ha đang triển khai cũng chính là diện tích được Tam Đồng xác định để thí điểm, đánh giá khả năng phát triển cây dâu trên vùng đất này. Vì vậy, cây dâu được đưa vào Đề án Phát triển vùng sản xuất nông nghiệp và xây dựng thương hiệu sản phẩm gắn với ứng dụng khoa học - công nghệ giai đoạn 2026-2030 theo hướng làm trước, đánh giá hiệu quả rồi mới mở rộng.

Theo ông Đặng Anh Hào - Trưởng phòng Kinh tế xã Tam Đồng, phát triển cây dâu, con tằm là một trong những hướng chuyển đổi sản xuất nông nghiệp đang được địa phương quan tâm trong quá trình thực hiện Đề án phát triển vùng sản xuất nông nghiệp gắn với ứng dụng khoa học - công nghệ. Đến nay, xã đã hình thành khoảng 5 ha dâu và bước đầu cây sinh trưởng, phát triển khá tốt. Trên cơ sở kết quả ban đầu, thời gian tới địa phương dự kiến tiếp tục mở rộng thêm khoảng 5 ha tại những khu vực có điều kiện phù hợp. Đáng mừng là một số hộ dân đã quan tâm, mong muốn chuyển đổi sang trồng dâu, nuôi tằm, nhất là khu vực vùng bãi thuộc xã Thanh Tiên cũ, nơi trước đây người dân đã từng có kinh nghiệm với nghề dâu tằm.

Hiện, địa phương tập trung theo dõi mô hình 5 ha này, đánh giá từ năng suất, chất lượng, hiệu quả kinh tế đến khả năng tiêu thụ sản phẩm. Nếu mô hình chứng minh được hiệu quả, đến năm 2030 địa phương phấn đấu mở rộng diện tích dâu lên khoảng 15-20 ha, sau đó mới xem xét quy mô lớn hơn.

“

“Với cây trồng mới, chúng tôi xác định phải làm từng bước, không chạy theo diện tích. Mô hình 5 ha trước mắt sẽ là cơ sở để đánh giá năng suất, chất lượng, đầu ra và thu nhập. Khi những yếu tố này được kiểm chứng thì mới có cơ sở để nhân rộng”

Ông Đặng Anh Hào - Trưởng phòng Kinh tế xã Tam Đồng

Sự thận trọng ấy cũng là cách để cây dâu không đi vào vòng luẩn quẩn của những cây trồng từng được đưa về thử nghiệm rồi nhanh chóng bị bỏ lại. Với địa phương, điều cần kiểm chứng không chỉ là cây dâu có hợp đất hay không, mà còn là khả năng tổ chức vùng nguyên liệu, nuôi tằm, chế biến, tiêu thụ và tạo thu nhập ổn định cho người dân.

Đề án của Tam Đồng xác định sản xuất phải gắn với tổ chức lại sản xuất, liên kết từ vùng nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ; xây dựng thương hiệu dựa trên chất lượng, an toàn và truy xuất nguồn gốc. Bởi vậy, 5 ha dâu ở Thanh Mỹ không chỉ là một diện tích thử nghiệm. Đó là phép thử cho một cách làm mới: đưa đất đai vào sản xuất có tổ chức, gắn người dân với doanh nghiệp, nối vùng nguyên liệu với chế biến và tính đầu ra ngay từ đầu. Nếu mô hình chứng minh được hiệu quả, từ những luống dâu ban đầu ấy có thể hình thành một vùng nguyên liệu lớn hơn và một nghề mới có khả năng tạo sinh kế bền vững trên chính vùng đất từng nhiều lần loay hoay tìm hướng đi.